De comeback van het kerkgebouw in gebiedsontwikkeling

Kerkgebouwen en gebiedsontwikkeling hebben meer met elkaar te maken dan vaak wordt gedacht. Voor veel mensen is het kerkgebouw een vanzelfsprekende aanwezigheid in hun woonwijk, maar de toekomst van een groot deel van de gebouwen staat al jaren onder druk. Kerkbesturen, doorgaans in de leeftijd 70-plus, kunnen hun bezit niet meer vormgeven voor de toekomst en gaan over tot verkoop van hun gebouw, met als gevolg: functiewijziging. Dat kan leiden tot allerhande commerciële invullingen van het gebouw. Intussen is het enthousiasme over herbestemmingen plaats aan het maken voor vragen over meer maatschappelijke invullingen, die ook aan het omliggende gebied ten goede komen.

Combinatie van functies, behoud voor de buurt

Zo vormt een goed alternatief de combinatie van woningbouw in bijruimtes en/of bijgebouwen, de verhuur aan maatschappelijke organisaties en het bieden van ruimte voor nieuwe, interculturele kerkgemeenschappen. Het idee werkt zo. Veel kerkgebouwen hebben ruimtes en/of bijgebouwen die geschikt (te maken) zijn voor de verhuur aan bijvoorbeeld een huisartsenpost, dagbesteding en kinderopvang. Daarnaast kan een deel van de bijruimtes en/of bijgebouwen plaatsmaken voor woningen. De huurinkomsten van de woningen dragen bij aan een duurzame exploitatie en houden de begroting op peil. Achterliggend idee is dat de bewoners een (christelijke) leefgemeenschap vormen, die voor en met de buurt zorgt voor een nieuw leven van het gebouw. De kerkzaal/gebedsruimte (of een gedeelte daarvan) kan behouden blijven voor de oorspronkelijke functie door de eigen gemeenschap en door verhuur aan andere kerkgemeenschappen. Immers, veel multiculturele kerkgemeenschappen in Nederland zoeken een eigen gebedsruimte.

Een succesvol voorbeeld van deze combinatie van functies is kerkgebouw De Ark in Amsterdam Nieuw-West (1961, gemeentelijk monument naar een ontwerp van architect Piet Zanstra). Het gebouw, met een vierkante plattegrond, ligt vrijstaand achter winkelgebied Sierplein. Rondom de kerkzaal zijn bijruimtes, er zijn zalen en ruimtes voor recreatie en voor maatschappelijke invulling.
In 2015-2016 werd De Ark gerenoveerd. Er werden een professionele keuken, huiskamer en activiteiten/vergaderzalen gebouwd. Een deel aan de achterkant, waar vooral vergaderruimte lag, is gesloopt om plaats te maken voor appartementen. Daar wonen mensen die gezamenlijk de leefgemeenschap Slotervaart vormen en die De Ark, naast hun dagelijkse werk samen als multifunctioneel buurtcentrum gebruiken. Deze christelijke leefgemeenschap is op verschillende manieren verbonden aan de kerk, er wordt onder meer wekelijks een ‘Buurmaaltijd’ verzorgd. Bewoners in de buurt eten mee voor een kleine bijdrage en helpen bijvoorbeeld mee bij (groen)onderhoud van het kerkgebouw.

Initiatief van onderop

De bouw van appartementen/woningen kan ten koste gaan van een deel van de bijruimtes en/of bijgebouwen, maar vanuit erfgoedperspectief is het voordeel dat het gebouw de functie behoudt waarvoor het ooit gebouwd is: het blijft behouden voor de buurt, en er komt nieuw leven in. Een tweede voorbeeld is de Pelgrimkerk in Haarlem, gelegen in de ontwikkelzone Haarlem Zuidwest. De Pelgrimkerk heeft al jaren plannen om de kerkzaal te behouden en de bijgebouwen te vernieuwen. De bijgebouwen moeten ruimte gaan geven aan sociaal-maatschappelijke activiteiten en buurtgerichte daghoreca. Er is woningbouw gepland van appartementen van verschillende grootte voor een christelijke leefgemeenschap van jong en oud.
Bijzonder aan beide voorbeelden is dat het initiatief van onderop kwam, vanuit de kerkgemeenschap zelf. Om het kerkgebouw nieuw leven in te blazen en op deze multifunctionele wijze te behouden in de buurt, kan de gemeentelijke overheid een belangrijke rol spelen door bestaande kerkgebouwen uit eigen initiatief mee te nemen in gebiedsontwikkeling.

Een kerkgebouw multifunctioneel maken vraagt tijd en inzet en niet alle gebouwen zullen in aanmerking komen. Gemeenten hebben een andere manier van denken nodig over de kerkgebouwen en zij moeten zelf de kerkeigenaren (leren) kennen. Dat kan binnen het overheidsprincipe van scheiding van kerk en staat, maar in de praktijk moeten veel gemeenten hun gevoelde ‘religie-stress’ loslaten en zelf met de kerkeigenaren in gesprek over de actuele stand van zaken rond de gebouwen. Binnen de gemeente zijn dan behalve de afdeling erfgoed ook de collega’s van ruimtelijke ontwikkeling en het sociaal domein nodig.
Bij de kerkeigenaar zelf is nog de slagkracht in het bestuur vereist, evenals een visie op het kerkgebouw. Ook is het goed om de relevante ambtenaren te kennen; niet alleen bij monumentenzorg maar ook bijvoorbeeld bij gebiedsontwikkeling.

Veel goed toegankelijke kerkgebouwen zijn in de loop der jaren in verval geraakt. De komende tien jaar worden waarschijnlijk duizend kerken afgestoten, was in maart 2026 te horen op de Kerkenbeurs in Houten. Een actieve rol van de burgerlijke gemeente voorkomt de verrassing van het ‘Te Koop’-bord bij het kerkgebouw, en levert ruimte op voor gezamenlijke planvorming en maatschappelijke verdichting in dorpen en stedelijke wijken in ontwikkeling.