De Nieuwe Defensie in Utrecht: wat vinden Haan & Laan er eigenlijk van?

Waar zijn we

In de 14e eeuw investeerde Utrecht in de handelsverbinding naar Keulen door de aanleg van de Vaartse Rijn, die bij Vreeswijk aansloot op de Lek. Een omvangrijk project, passend bij de status van de stad en de dominantie van goederenvervoer over water. Die route was lange tijd afdoende, tot de industrialisatie en het belang van de Amsterdamse haven een betere verbinding noodzakelijk maakte. Vanaf 1825 bood de Keulse Vaart beide steden een aansluiting op de Boven-Merwede bij Gorinchem.

Vanwege steeds forsere schepen stelde de regering in de Kanalenwet van 1879 een bredere én snellere verbinding naar Duitsland voor, van Amsterdam via Amersfoort en de Gelderse Vallei naar de Waal. Tweede Kamerleden uit Utrecht voerden met succes oppositie en het kabinet kwam ten val. Het alternatief in de vorm van een upgrade van de Keulse Vaart kwam in 1892 gereed: het Merwedekanaal.

De hovenier verkoopt ook benzine

Langs het kanaal floreerden uiteenlopende ondernemingen. Eén daarvan was het hoveniersbedrijf van Jan Jongerius aan de westzijde, indertijd gemeente Jutphaas. Hij ging op zijn terrein autobenzine verkopen, zette een keten van benzinepompen op en bouwde in 1935 een fabriekshal voor de assemblage van T-Fords. Een villa en kantoor in Streamline Moderne stijl vormden de uithangborden van het complex, tegenwoordig Rijksmonument.

De scheepstonnages bleven intussen stijgen. Binnen enkele decennia voldeed ook het Merwedekanaal niet meer. Na de opening van het Amsterdam-Rijnkanaal in 1952 maakte de industrie langs het Merwedekanaal geleidelijk plaats voor kantoren, Jongerius’ bedrijf ging failliet. Het Ministerie van Defensie vestigde een logistiek centrum op zijn terrein.

“Het gebied leeft nauwelijks in de stad”

In 2005 presenteert de gemeente een visie op de westzijde van het Merwedekanaal. De kredietcrisis zorgt voor vertraging, maar in 2011 organiseert Utrecht een Stadsdebat over de binnenstedelijke bouwopgave. “Hoewel de Merwedekanaalzone uitstekend ligt ten opzichte van het centrum en de gemeente hier een vrij grote woningbouwopgave wil realiseren, leeft het gebied nauwelijks in de stad,” is de conclusie. Weinig bemoedigend, maar als Defensie van het 7,5 hectare grote terrein af wil, koopt de gemeente het in 2014 met als onderlegger een bouwprogramma van 350 studenteneenheden en 250 eengezinswoningen. Vier jaar later, na sloop van de opstallen en bodemsanering, vindt de overdracht plaats. De milieuhinder van de diesel gestookte hulpwarmtecentrale van Eneco aan het kanaal wordt weggenomen door ombouw naar warmteoverdrachtstation. De drie schoorstenen blijven staan als gemeentelijk monument.

De lat hoger leggen

In de nota Ruimtelijke Strategie kiest Utrecht in 2016 voor het faciliteren van de sterke groei binnen bestaand stedelijk gebied. In de deelgebieden 4, 5 en 6 van de Merwedekanaalzone moeten op 67 hectare 6.000 tot 9.000 woningen komen. Het Utrechtse coalitieakkoord van 2018 legt de lat nog hoger: 10.000 woningen. In de omgevingsvisie is het leidmotief ‘gezonde verstedelijking’: de stad kiest voor vervoerswijzen die weinig ruimte innemen én duurzaam zijn, dus lopen of fietsen en het openbaar vervoer.

Deelgebied 4, het vroegere Defensieterrein, is onderwerp van onze gebiedsrecensie. Het ligt tussen Merwedekanaal, Dr. M.A. Tellegenlaan, Overste den Oudenlaan en utilitaire bebouwing aan de Wilhelminalaan.

Duizenden fietsparkeerplekken

Op basis van een bouwclaim uit eind jaren negentig sluit de gemeente in 2018 een samenwerkingsovereenkomst met gebiedsontwikkelaar BPD voor de bouw van 600 woningen (120 sociale huur, 480 vrije sector). Vertrekpunt van het Stedenbouwkundig Plan (SP) is de oorspronkelijke verkaveling van schuine slagen. BPD schetst een autoluwe wijk met groene binnenhoven, een skywalk over daken met stadslandbouw, anderhalve hectare groen aan de kanaalzijde en hoge plinten en extra ruime woningen voor toekomstige functieveranderingen. Verder 450 gebouwde autoparkeerplaatsen en ruim 3.000 plekken voor fietsen, waarvan meer dan 90 procent inpandig. Zo transformeert het Defensieterrein naar De Nieuwe Defensie.

Meer en fors kleinere woningen

Aan de zuidkant bouwt Kondor Wessels Projecten vanaf 2019 aan De Wilhelminawerf: 167 huurappartementen, een horecapaviljoen en een haventje. De Nieuwe Defensie start een jaar later met 80 sociale huur- en 211 koopwoningen.

Voor de volgende fase willen zowel gemeente als BPD wijzigingen in het bouwprogramma. Zij vinden elkaar volgens het addendum op het SP in 350 woningen extra in de betaalbare koop, midden- en sociale huur. De stedenbouwkundige opzet blijft in stand door smallere beuken, minder meerlaagse woningen en één of twee bouwlagen extra op enkele locaties. Het gevolg: het gemiddelde gebruiksoppervlak daalt van 123 naar 83 vierkante meter.

Begin 2026 zijn de Blokken 1, 2 en 5 bewoond, met circa 440 woningen. Toren De Poortwachter aan de Overste den Oudenlaan en Blok 3 zijn in aanbouw. Toren De Citadel aan het kanaal gaat in het voorjaar in de verkoop. Blok 4 is in ontwikkeling.

Wat zien we

Vanaf Utrecht CS lopen we naar onze locatie via een traverse door het Jaarbeurscomplex. Bij ingang Oost naar binnen, bij West naar buiten en vijf minuten langs het Merwedekanaal. Deze route werkt alleen tijdens openingsuren van de Jaarbeurs. We zien De Nieuwe Defensie liggen.

Vanaf de Tellegenweg nemen we een stukje Kanaalweg. Hier wemelt het van de fietsers en lopers. Maar wie te voet gaat, heeft slechts een kleine meter brede eigen strook: dat voelt storend, soms zelfs onveilig. Direct treft ons oog de prachtig gerestaureerde Villa Jongerius, met wapperende, feestelijke vlaggen. Deze vergaderlocatie is vandaag gesloten, een enclave met een eigen sfeer.

We volgen buurtbewoners naar rechts over een tijdelijk bruggetje en een half verhard pad naar de woningen. Passen en meten tussen bakfietsen, ouders met kinderwagens en anderen. Hoe is het hier, vraagt Laan zich af, qua conflicten in de dinsdagochtendspits?

Aangename variatie

De brede, autovrije straat tussen de Blokken 1 en 2, vernoemd naar een vrouw uit het oorlogsverzet (Hebe Kohlbrugge), is voorzien van een wadi en aantrekkelijk groen: veel jonge bomen, en grassen en maagdenpalm als bodembedekkers. Genoeg ruimte voor lopers en fietsers, mits die laatsten zich inhouden in deze gedeelde ruimte. We zien een aangename variatie in verspringende woonblokken van baksteen, met riante balkons en veelal passende overgangszones tussen woningen en publieke ruimte. Het ene huishouden zet een royale zitbank voor het huis, het andere plaatst er hun zeven fietsen en stepjes. Wie de eigen beschikbare meter leeg houdt, verstoort het geheel niet.

Een hoekwoning op de begane grond heeft aan beide zijden ramen van boven tot beneden. Met de gordijnen grotendeels dicht zien de bewoners vandaag af van hun vrije uitzicht en kiezen voor hun privacy. Veel plintwoningen zijn alleen bereikbaar via drie of vier treden. Volop aanwezig zijn afgesloten fietsenstallingen, allemaal op de begane grond. Buiten staan fietsnietjes op grastegels. Weinig woningen staan te koop, we tellen één uithangbord met de tekst “It’s like a dream but for sale’’.

Opnieuw geen privacy

We betreden de ruime binnentuin van Blok 1 via een fraai vormgegeven hek, dat waarschijnlijk ’s avonds dicht gaat. Benedenbewoners beschikken over een eigen tuindeel zonder schutting of afschermende begroeiing: wel privé maar geen privacy, constateert Haan. De beplanting is gemeenschappelijk en de houten banken zitten lekker. We zien voetballen en allerlei tuinattributen en lopen over woongrind. Is het gehorig? Een beetje klankkast is het hier wel, toont een testje aan.

Op de kop staan drie bouwdelen met sociale huur. De woningen ogen in kwaliteit even goed als de rest van de buurt, al dienen zij wel als geluidswal voor het drukke verkeer. We zien aan de Tellegenweg een ruime bushalte. Elke paar minuten stopt een bus die in vijf minuten naar Utrecht CS rijdt. Oversteken de wijk uit, op het kruispunt met de Laan van Verzetsstrijders, kunnen fietsers goed. Maar voetgangers moeten lang wachten en missen zebrapaden.

Een bijna huiselijke sfeer

We lopen langs de grote bouwplaats met kraan waar De Poortwachter komt: 70 meter hoog plus in de plint een buurtsuper, sportschool of kapper. In Blok 1 is de entreepartij van de woningen 1 tot en met 39 aantrekkelijk uitgevoerd, al meldt vandaag een opgehangen papiertje “Door is broken”.

Verderop staat voor elke plintwoning een bakfiets met hoes, vlak naast een fraaie fietsenstalling. Wat blijkt? Hierbinnen staan fietsen in rekken dichtbij de toegang en alle bakfietsen en andere luxere paarden moeten naar een ruimte erachter, vijf treden omhoog. Die slag maak je als bakfietsouder niet gauw. In de binnentuin van Blok 2 treffen we een bijna huiselijke sfeer, vergelijkbaar met Blok 1. Een bestuurder van een VVE, die we tegenkomen, vertelt tevreden over het wonen. Wel wordt ons toevertrouwd dat sommige bewoners er nog steeds van uitgaan dat hun auto voor de deur zou moeten kunnen staan. Een ander punt is de overlast van fatbikes.

Blok 3 verkeert in de afbouwfase. Op een dak zien we twee groen geverfde kassen staan, binnenkort onderdeel van een stukje stadslandbouw. Als tijdelijke compensatie voor het uitblijven van echte bomen staan op straat her en der kleine bomen in verplaatsbare houten bakken: troostgroen.

Een ontspannen enclave

Over de Kanaalweg lopen we langs het warmteoverdrachtstation naar De Wilhelminawerf. Drie hoge woongebouwen rondom een kleine haven met een bordes op het zuiden, een ontspannen enclave tussen de schoorstenen en jaren zeventig kantoren aan de Wilhelminalaan. Het zijn aangename, stedelijk aandoende panden die verwijzen naar de industrie van weleer. Mooie geleding van gevels met bovenstukken van licht gekleurd materiaal en een robuust benedendeel van hoge, bakstenen penanten. Een geslaagd ensemble

Na een lunch in het drukbezette horecapaviljoen kijken we meer gedetailleerd naar De Wilhelminawerf. Er zijn ladders die een zwemmogelijkheid suggereren. De hekken rondom de haven staan vol fietsen, terwijl andere tweewielers op betonnen fietsparkeerstroken staan. Bij elkaar toch geordend. Veel woningen in de plint blijven anoniem, afgesloten achter grijze zonweringen, die standaard bij alle woningen horen. Drie walkanten bestaan uit stalen damwanden, alsof je bij een ondergelopen bouwput staat – in plaats van een recreatieknooppunt.

Straat in wording

Bouwhekken dwingen ons tot een omweg naar Blok 5. Dit appartementengebouw met sociale huur grenst met een zorgvuldig aangelegde tuin aan de strook met utilitaire bebouwing aan de Wilhelminalaan. Het vormt straks samen met Blok 4 een straat. De bufferruimte privaat-publiek van een meter breed is soms wel, maar vaker niet ingericht door de bewoners. Best lastig ook, want hier zijn plantenbakken op het noorden ontworpen. Merkwaardig dat achter het gebouw, pal naast bewonerstuintjes, auto’s de halfvolle parkeergarage inrijden.

Loopverbindingen onveilig

Terug lopen we naar Utrecht CS in een kwartier. De route moeten we zoeken. Deels een kwestie van kruip door, sluip door en in het donker onveilig. Eerst komen we langs de Veilinghaven met op de kade indrukwekkende retro-zandtrechters en een historische kraan. Langs een houten loods kom je in de Veilingbuurt en vervolgens de Croeselaan. Andere voetgangers zien we simpelweg de fietspaden nemen, de meest directe route.

Wat vinden we ervan

Op een klein stukje stad ontstaat een buurt met een eigen karakter, een herinterpretatie van de tuinstad tot stadstuin. Ruime, autovrije straten en lichte, semi-openbare binnenterreinen geven De Nieuwe Defensie een ontspannen karakter. De middelhoge bebouwing geeft het oog de kost door variatie in hoogtes en gevelmaterialen en elk blok is fijnmazig ontsloten. Het toekomstige park aan de kanaalzijde versterkt het gevoel van ruimte.

Monitor de bereikbaarheid en neem tijdig maatregelen

Vooral fietsen, lopen, openbaar vervoer en autodelen moeten de bereikbaarheid garanderen. Dat geldt straks nog sterker verderop in de nog veel dichtere Merwedewijk. Wordt dat beleid waargemaakt? Monitor zorgvuldig het gebruik van alle vervoerwijzen inclusief de praktijk van het autobezit en -gebruik. Neem tijdig, effectief bewezen, maatregelen. Bekijk ook het fietsersgedrag in de straten en pas inrichting aan daar waar voetgangers hinder hebben van tweewielers.

Verbeter de externe looproutes

De afstand in meters tot Utrecht CS en de binnenstad is voor velen net geschikt om vaak te kiezen voor lopen in plaats van fietsen. Een veilige en duidelijke route aanbieden is vervolgens cruciaal. Maak vanaf de Nelson Mandelabrug een ruim voetpad aan de kant van de Veilinghavenbuurt tot aan de Croeselaan, gescheiden van het fietspad. Maak ook ruime, veilige, loopstroken in routes door het parkje en langs de Kanaalweg. Verbeter voetgangersroutes die de Overste den Oudenlaan kruisen met zebrapaden.

Neem afscheid van het doorgeschoten openheidsideaal

Het ontwerpdoel om geen scherp onderscheid te maken tussen de voor- en achterkant van de woningen is bereikt. Maar bewoners van de begane grond moeten leven met ramen van vloer tot plafond, aan beide zijden. Zij hebben vrijwel geen privacy en nemen vaak hun toevlucht tot grotendeels afsluitende raamdecoratie. Aan de binnenterreinkant hebben zij te maken met een semi-private buitenruimte en niet-adequate erfafscheidingen. Vermijd in volgende deelgebieden deze afgedwongen openheid.

Behoud de bushalte aan de Tellegenlaan

De Merwedesneltram (CS-Rijnenburg) komt over een aantal jaren langs en de meeste tracévarianten voorzien in een eigen halte voor de buurt. Handhaaf in elk geval de bestaande bushalte. Opheffen zou een ongewenste verschraling van het aanbod zijn. Het openbaar vervoer is nu prima en die kwaliteit moet blijven.