Geef vertrouwen evenveel aandacht in gebiedstransformaties als geld, grond en bevoegdheden

Het woord ‘vertrouwen’ zingt weer volop rond in gebiedsontwikkelingsland. Niet voor niets bestempelde de Stichting Kennis Gebiedsontwikkeling (SKG) het tot centraal begrip voor het jaar 2025 en was het thema van het SKG-jaarcongres vorig jaar ‘nieuw vertrouwen’. In het verlengde van de weer toegenomen aandacht voor publiek-private samenwerking (PPS) komen ook de meer ‘zachte’ kanten van gebiedsontwikkeling steviger in de schijnwerper te staan – waaronder het vertrouwen tussen de betrokken partijen. En als deze variabele ergens van groot belang is, dan is het wel bij langjarige en complexe transformaties binnen bestaand stedelijk gebied. Dat de betrokken partijen dat zelf ook zo ervaren, bleek de afgelopen jaren ook wel uit de resultaten van de SKG-Barometer: zo werd in 2023 al gewezen op een toenemend wantrouwen binnen de sector.

Het essay Samenwerken aan vertrouwen bij stedelijke gebiedstransformaties sluit hierbij aan. De publicatie is tot stand gekomen op basis van een aantal kennisbijeenkomsten en een serie interviews. Achtereenvolgens komen de componenten van vertrouwen aan bod, een kader om vertrouwen op verschillende schaalniveaus te begrijpen en de handelings- en sturingsmogelijkheden. De auteurs laten zien dat er verschillende perspectieven zijn om naar vertrouwen te kijken: economisch, sociologisch en psychologisch. Het gaat dan om uiteenlopende dimensies: van het “beperken van opportunisme”, via “een conditie die complexiteit hanteerbaar maakt” tot en met de “mentale toestand die voorafgaat aan gedrag en handelingen.”

Met als slotsom dat vertrouwen betekenis krijgt “in situaties waarin onzekerheid en wederzijdse afhankelijkheid samen­komen. Dat is precies de context waarin stedelijke gebiedstransformaties plaats­vinden.” Onzekerheid, kwetsbaarheid en afhankelijkheid zijn in ruime mate aanwezig. De auteurs benadrukken dat vertrouwen kan helpen om in deze context gezamenlijk vooruit te komen , maar dat het geen doel op zich is: “Het is onderdeel van een breder palet van condities die voor langjarige samenwerking nodig zijn, waarin ook legitimiteit, transparantie en tegenspraak een rol spelen.”

Meerlagig kader

In het vervolg van het essay worden de verschillende soorten vertrouwen nader ontrafeld. Zo blijken er bijvoorbeeld “cognitieve” en “affectieve” vormen van vertrouwen te zijn. Ook kan vertrouwen binnen samenwerkingen betrekking hebben op verschillende niveaus: personen, organisaties en het systeem waarbinnen men werkt. In de praktijk lopen deze vaak door elkaar, een reden waarom de auteurs een “meerlagig vertrouwen ordeningskader” introduceren, oplopend van micro (persoonlijk) naar macro (systemisch). De drie niveaus worden uitgewerkt aan de hand van indicatoren en voorbeeldquotes. Op macroniveau gaat het bijvoorbeeld om “consistente en voorspelbare beleidslijnen”: deze “vergroten vertrouwen doordat partijen kunnen anticiperen op beleid en investeringsbeslissingen niet telkens hoeven te herijken.” Partijen weten dan waar ze aan toe zijn.

In het vierde hoofdstuk van het essay wordt de overstap gemaakt naar de praktijk van stedelijke gebiedstransformatie. Een aantal dilemma’s passeert daarbij de revue: hoe om te gaan met onzekerheid, hoeveel vertrouwen is nodig om een samenwerking voor te zetten, hoe kan vertrouwen worden hersteld wanneer het onder druk komt te staan en welke rol spelen de factoren ‘tijd’ en ‘macht’. Het vormt de opmaat naar de kern van de publicatie in hoofdstuk 5: de mogelijke interventies om het vertrouwen bij samenwerking te vergroten. De ‘interventiewaaier’ wordt geïntroduceerd, met op micro-, meso- en macro-niveau een veelheid aan mogelijke ingrepen door partijen. Daarbij wordt bovendien een onderscheid in vijf soorten “interventielogica’s”: relationeel, structuurgericht, procesgericht, financieel en juridisch.

Op basis van de interventiewaaier komen de auteurs van het essay tot vier conclusies:

• Vertrouwen vraagt om een meervoud van interventies: “vertrouwen zelden met één maatregel wordt versterkt. In de praktijk gaat het vaak om een combinatie van interventies die elkaar aanvullen.”
• Vertrouwen laat zich beperkt organiseren via controle: “vertrouwen wordt minder gezien als iets dat via instrumenten kan worden afgedwongen.”
• Relationele kwaliteit vraagt ook om materiële investeringen: interventies zoals gezamenlijke startsessies kosten net zo goed geld, maar er wordt zelden over gedacht in termen van een ‘investering’.
• Dezelfde interventie kan verschillende effecten hebben: “Hoe een interventie wordt opgevat, hangt sterk samen met de situatie waarin zij wordt toegepast en met de ervaringen die partijen meenemen.”

Het essay wordt afgesloten met de aanbeveling om vertrouwen net zo serieus te behandelen als grond, geld en bevoegdheden. De auteurs introduceren zeven handelingsperspectieven die kunnen bijdragen aan meer vertrouwen in de samenwerking rondom binnenstedelijke transformaties. Ze lopen uiteen van het “investeren in een gezamenlijke start,” via het “reserveren van ruimte voor reflectie en gezamenlijke leerervaringen” tot en met het “doorbreken van bubbels in samenwerking”. Met dit laatste wordt bedoeld dat de verschillende partijen bij stedelijke gebiedstransformaties zich vaak begeven in de eigen netwerken, “waardoor uitwisseling tussen perspectieven beperkt blijft. Meer inzicht in elkaars drijfveren en werkwijzen kan helpen misverstanden en vooroordelen te voorkomen.”