Goede plannen maken, deze handleiding zet gemeenten en provincie(s) op het spoor

De provincie Groningen ziet veel op zich afkomen in het ruimtelijk domein. De bekende grote transities buitelen ook hier over elkaar heen, zoals de wateropgave, de economische dimensie en de demografische ontwikkelingen. Daar speelt de aardbevingsproblematiek als een unieke factor van belang doorheen. Daarom de vraag die door de provincie Groningen werd meegegeven aan Libau en GRAS: hoe kan de Groninger ontwerp- en planningstraditie nieuw leven worden ingeblazen? Drie elementen spelen daarin een hoofdrol: integrale samenhang en samenwerking, goed opdrachtgeverschap en een goed ont­werp. In een aantrekkelijk vormgegeven magazine zijn de resultaten van de zoektocht gebundeld, in drie delen. Het eerste deel beschrijft de cruciale stappen in het ruimtelijk planproces. De input voor dit deel komt onder meer uit projecten als de transformatie van het beekdal van de Ruiten Aa.

Voor de fasen in een planproces hebben de auteurs de metafoor van de hinkstapsprong gebruikt: aanloop, hink, stap, sprong en landing. De onderdelen van de sprong corresponderen met de kerncompetenties van goed opdrachtgeverschap: weten wat je wilt, van ambitie naar uitvraag, ontwerp en uitwerking, van plan naar uitvoering en tenslotte (bij de landing): opleveren, vieren, leren en kennis delen. Elke fase bevat zowel een beschrijving van aandachtspunten als van instrumenten en gereedschappen die partijen (publieke, maar zeker ook private) kunnen inzetten. Via een handzame begrippenlijst wordt een en ander nader verduidelijkt.

Niet alleen woningbouw

In het tweede deel van het magazine passeren vier recente projecten c.q. programma’s de revue: de aanpak van de openbare ruimte in Loppersum (aan de hand van het ‘Lopster Model’), een plan voor de Hunzezone (de loop van rivier de Hunze aan de oostkant van de stad Groningen), de lessen van het Groninger Scholenbouwprogramma en het plan voor woningnieuwbouw in Uithuizen-Noord. De ervaringen worden opgetekend aan de hand van interviews met directbetrokkenen.

Bij de succesvolle aanpak van de openbare ruimte in de gemeente Loppersum (nu Eemsdelta) is bijvoorbeeld de blijvende betrokkenheid van ontwerpbureau LAOS van groot belang geweest, als continue factor bij de opeenvolgende deelprojecten in verschillende kernen.

Het interessante van de gekozen voorbeelden is dat het om gevarieerde opgaven gaat (en niet alléén maar weer om woningbouw, hoe belangrijk ook). Bij de Hunzezone gaat het bijvoorbeeld om het herstel van de Hunzeloop, waarbij onder meer de ondernemers op twee bedrijventerreinen zijn betrokken. De analyse van het Groninger Scholenbouwprogramma maakt duidelijk hoe belangrijk de aanwezigheid van goede voorzieningen in buurten en dorpen is.

Uiteraard ontbreekt de woningbouw als belangrijke opgave niet geheel, maar dit wordt wel specifiek gekoppeld aan de versterkingsopgave. De aanpak van de wijk Uithuizen-Noord (met sloop en sterkere nieuwbouw) is aangegrepen om de historische structuur van het dorp te versterken.

Systeembouw

Het magazine sluit af met een essay van architectuurhistoricus en GRAS-directeur Peter Michiel Schaap. De man die vrijwel dagelijks op LinkedIn schrijft over architectuur in Stad en Ommeland, duikt in de geschiedenis van het zogenaamde 1000-woningenplan. Hiermee werden in enkele tientallen Groninger gemeenten in de jaren 50 van de vorige eeuw in minder dan twee jaar tijd ruim 1.100 woningen gebouwd, op initiatief van de burgemeester van Ulrum, Huib Ottevanger. Ook in de bovengenoemde wijk Uithuizen-Noord waren de woningen te vinden, die door één architectenbureau waren ontworpen en met behulp van systeembouw werden gerealiseerd.

Schaap schetst hoe vervolgens de aandacht voor een goed ontwerp zich in de loop van de decennia erna zich heeft ontwikkeld, zowel op regionaal als nationaal niveau (met onder meer de opeenvolgende architectuurnota’s van het Rijk). Ondanks de toegenomen aandacht voor architectuur, is de aandacht voor de “brede maatschappelijke waarde van goed ontwerp” buiten beeld geraakt. De oorzaken worden door Schaap wat karikaturaal geduid (“Excelsheets zijn leidend, visie is een olifant die het zicht belemmert en sturen op proces en geld wordt belangrijker geacht dan inhoud”) maar hij heeft wel gelijk in zijn constatering dat er veel ontwikkelingen op Groningen afkomen, die vragen om nieuw elan – en om de goede ontwerpen.

Atelier Groningen

Het elan dat destijds bij het 1000-woningenplan werd geëtaleerd, kan nu opnieuw goed van pas komen om de verschillende opgaven verbinden die in Groningen (en daarbuiten) spelen. Inspiratie kan worden opgedaan in binnen- en buitenland. Schaap noemt onder meer de omgang van Vlaanderen met selecties en aanbestedingen (met onder meer de ‘Open Oproep’), maar ook de inzet van het Rijksvastgoedbedrijf om zich meer met gebiedsontwikkeling bezig te gaan houden).

De suggestie wordt gedaan voor de oprichting van een ‘Atelier Groningen’: “Het zou goed zijn wanneer overheden een platform creëren waarop zijzelf, maar ook uitvoeringsorganisaties, marktpartijen, ontwerpers en andere publieke opdrachtgevers de handen ineenslaan en samen optrekken. Voor ‘ons’ zou dat een Atelier Groningen kunnen zijn, waar­in iedereen het eigenbelang ondergeschikt maakt aan het collectieve belang, kennis uitwisselt, opgaven combineert, samen scenario’s doordenkt en elkaar uitdaagt en scherp houdt.” Klinkt als een uitgestoken hand aan de nieuwe Colleges van Gedeputeerde Staten die volgend voorjaar – ook in Groningen – weer geformeerd zullen worden.