Reisgids helpt raadsleden hun rol te vinden in gebiedsontwikkeling

Wat was de aanleiding voor de SKG om deze publicatie op te stellen?

Tom Daamen, directeur SKG (TD): “De leden van de Stichting Kennis Gebiedsontwikkeling, waaronder bijna dertig gemeenten, gaven bij ons aan dat raadsleden de dossiers die zij voorgehouden krijgen erg lastig te doorgronden vinden. De grote variëteit aan vragen en reacties geeft aan dat zij het door de complexiteit moeilijk vinden hun kaderstellende en controlerende taak goed uit te voeren. De reisgids is bedoeld om hen op weg te helpen en door die complexiteit heen te navigeren. Daarmee kan de raad rolvast zijn: het college controleren en op doelniveau zaken meegeven die het belangrijk vindt in de gebiedsontwikkeling die voor ligt.”

Wouter Jan Verheul, onderzoeker TU Delft en adviseur ARCADIS (WJV): “Raadsleden worden geconfronteerd met belangrijke gebiedsgerichte opgaven, zoals woningbouw, gebiedstransformaties, klimaatadaptaties, bedrijventerreinen, mobiliteit, enzovoort. Het zijn vraagstukken waar zij lang niet altijd kennis en ervaring mee hebben. Vooral niet als die opgaven geïntegreerd moeten worden afgewogen en er forse investeringen aan de orde zijn voor de lange termijn, dus over hun eigen raadsperiode heen. Tegelijkertijd merken we in de wereld van gebiedsontwikkeling dat we erg afhankelijk zijn van die besluitvorming in de raad. Daarom deze reisgids, waarin de essenties van gebiedsontwikkeling worden uitgelegd – plus de politiek-bestuurlijke besluitvormingsprocessen die daarbij aan de orde zijn.”

Co Verdaas, hoogleraar Gebiedsontwikkeling TU Delft (CV): “Uiteindelijk dient elke gebiedsontwikkeling gelegitimeerd te worden door een gemeenteraad. Gebiedsontwikkelingen lopen soms over vijf of meer raadsperiodes, het gaat om grote risico’s en ingrijpende keuzes. Dat werkt beter als je elkaar vanuit de verschillende rollen en verantwoordelijkheden goed weet te vinden. Ook raadsleden die we spraken gaven aan behoefte te hebben aan een inleiding gebiedsontwikkeling, toegespitst op hun rol. Met deze publicatie hopen we dus te voorzien in een geconstateerde behoefte, om te beginnen bij raadsleden zelf. De eerdere editie is enthousiast ontvangen, vandaar dat we ook een nieuwe generatie raadsleden een geactualiseerd exemplaar willen aanreiken.”

Hoe kan een aankomend raadslid deze reisgids het beste gebruiken?

CV: “Het is een hulpmiddel. Iedere gebiedsontwikkeling is anders, bevindt zich in een andere fase. De wereld verandert terwijl je erbij staat. De reisgids geeft niet hét antwoord, maar is eerder een kompas dat helpt om als raadslid te reflecteren op het groter geheel en hoe je daarin de eigen rol wilt invullen. Dus laat het bezinken, bedenk wat voor jou als raadslid relevant is en richt daar je inzet op. Voor het ene raadslid is dat bij een bepaalde gebiedsontwikkeling mogelijk meer inzicht in financiële risico’s, voor een ander raadslid in dezelfde gemeente gaat dat mogelijk om de realisatie van maatschappelijke ambities. Ik geef vaak aan dat je binnen een raad ook kunt samenwerken en ieder een passende invalshoek kan nemen. Om vervolgens de inzichten met elkaar te delen. Ook dat kan een manier zijn om als raad je rol te pakken.”

TD: “Uiteraard zijn de politieke ambities van de raadleden leidend, maar gebiedsontwikkeling is een lange termijnoefening en behoeft daarmee behoorlijk bestuur. Vaak overstijgt dat al snel de individuele- of partijambities. Kijk daarom samen – bijvoorbeeld in een hiervoor bedoelde raadcommissie – welke doelen breed gedragen zijn en in de gebiedsontwikkeling meegenomen en behaald kunnen worden.”

Hoe hebben jullie ervoor gezorgd dat de reisgids niet alleen te gebruiken is voor aankomend raadsleden die nog nooit van gebiedsontwikkeling hebben gehoord, maar ook voor hun collega’s die wel goed zijn ingevoerd in een onderwerp of dossier in het ruimtelijk domein?

WJV: “De reisgids verknoopt verschillende onderdelen uit de gebiedsontwikkeling, dus daardoor helpt de gids ook de meer ingevoerde raadsleden om in samenhang naar de besluitvorming te kijken. We hebben de reisgids kort en bondig willen houden, maar door links en leessuggesties op te nemen, bieden we ook handige aanknopingspunten voor raadsleden die op onderdelen de diepte in willen.”

CV: “Dus mochten raadsleden zich bijvoorbeeld in het omgevingsrecht of sturingsvraagstukken verder willen verdiepen, dan biedt de reisgids ze ingangen tot meer specialistische publicaties en andere bronnen.”

TD: “Door samen te werken met de Nederlandse Vereniging voor Raadsleden, hebben we een juiste balans proberen te vinden. Ongetwijfeld is de reisgids voor sommige raadsleden aanvankelijk nog moeilijk te volgen, te abstract of academisch. Maar voor anderen zal het bevestiging en houvast bieden voor de manier waarop zij als raadslid al met de dossiers van gebiedsopgaven in hun gemeente omgaan. Hopelijk biedt de publicatie door de grote variëteit aan kennis en expertise in een raad of commissie toch een goed ijkpunt.”

Jullie geven in de inleiding aan weg te blijven “van te maken politieke keuzes, omdat dit aan de raadsleden zelf is.” Welke elementen van gebiedsontwikkeling zijn vooral a-politiek?

CV: “Als voormalig politicus zeg ik wel eens ‘je kunt alles politiek maken.’ Dus als de raad waar dan ook iets van vindt, ook al gaat ze er niet eens over, dan is dat het goed recht van een raad. Maar een voorbeeld van een a-politiek thema is bijvoorbeeld het juridisch kader waarbinnen je een gebiedsontwikkeling dient te realiseren. Natuurlijk kan je daarin aanleiding vinden om te pleiten voor een verandering in dat juridisch kader, maar voor de actuele afweging binnen een gemeenteraad is het juridisch kader doorgaans een gegeven.”

WJV: “Het ene onderwerp is natuurlijk politieker dan het andere. Zo zien we vaak dat het subsidiëren van de hoeveelheid betaalbare woningbouw een politieker vraagstuk is dan een relatief a-politiek onderwerp als de bescherming tegen wateroverlast. Wat ik het meest a-politieke hulpmiddel vind, is de checklist van vragen per besluitvormingsfase die we aan het einde van de reisgids hebben opgenomen. Dat zijn gewoon heel relevante vragen die de kwaliteit van politieke beraadslaging en besluitvorming kunnen verbeteren, ongeacht de politieke kleur van een raadslid.”

TD: “Gebiedsontwikkeling is als manier van werken in Nederland ontstaan door de manier waarop partijen zich in Nederland tot elkaar verhouden, door wetgeving en een cultuur van samenwerking. Publieke, private en maatschappelijke partijen hebben allemaal een rol en verantwoordelijkheid, maar ook burgers en het lokaal gevestigde bedrijfsleven oefenen steeds vaker invloed uit op de inhoud en uitvoering van plannen. Dat is een groot goed. In dit spel, waarin partijen voor het eindresultaat aan elkaar zijn overgeleverd, is veel ruimte om politiek te bedrijven en wensen of eisen in te brengen. Maar het spel zelf is als fenomeen niet bij voorbaat politiek, al zitten er vele politieke keuzes in onze wetgeving en cultuur verwerkt die tot het spel van gebiedsontwikkeling geleid hebben.”

De eerste editie van de reisgids, die in 2022 verscheen, is ook al door raadsleden tijdens de afgelopen raadscyclus gebruikt. Welke reacties hebben jullie al gehad?

TD: “De Nederlandse Vereniging voor Raadsleden heeft enthousiast gereageerd en diverse raadsleden hebben het als erg behulpzaam ervaren. Toch is de reisgids naar ons idee nog niet breed genoeg bekend en staan we open voor allerhande reacties. Onze intentie is de reisgids doorlopend te actualiseren en te verbeteren.”

CV: “De reacties waren positiever dan we als makers hadden durven denken. Sterker nog, soms hoorden we, hadden we dat maar eerder gehad. Of bijvoorbeeld een reactie van een woordvoerder zorg: ’hadden we voor ons werk maar zo’n reisgids.’ Blijkbaar voorziet het in een behoefte. De reisgids is ook geschreven vanuit een diep doorleefde waardering voor het werk van raadsleden. Mogelijk dat raadsleden dat – onbewust – herkennen.”

Tot slot, welk gebiedsontwikkeling-advies zouden jullie de aankomende raadsleden graag mee willen geven?

TD: “Wees terughoudend als er in de raad een neiging ontstaat om op de details van dossiers in te gaan. Maar wees juist vasthoudend op de overkoepelende maatschappelijke doelstellingen van het dossier. Die laatste mogen door de jaren heen best van accent verschuiven, maar je helpt als raad enorm door vast te houden aan de uitgangspunten en wethouders kritisch te bevragen als zij terug willen komen op gekozen doelen.”

“Wees daarbij wel realistisch als de wereld om ons heen sterk verandert. Laat het ‘hoe’ over aan de experts. Zorg voor stabiele kaders, dan mag je als raad ook verwachten dat er geleverd wordt. Maar, als je ambities gaat stapelen en gedetailleerde invulling gaat geven aan hoe de gebiedsontwikkeling precies invulling moet krijgen, kijk er dan niet van op als er niets gebouwd wordt en projecten vertraging oplopen.”

WJV: “Raadswerk gaat echt ergens over, zeker als grote gebiedsopgaven aan de orde zijn: je maakt lange termijnbeslissingen voor je eigen kinderen en kleinkinderen! Tegelijkertijd heeft niemand de wijsheid in pacht, en leren we in de wereld van gebiedsontwikkeling continu.”