Vrijheid blijheid? Vier inzichten in het effect van de mate van flexibiliteit in bestemmingsplannen

Wel lijkt overeenstemming met de grondeigenaar een randvoorwaarde en bij de onderzochte cases zijn privaatrechtelijk tussen de betrokken partijen afspraken gemaakt hoe men met de flexibiliteit om gaat. Andere randvoorwaarden zijn dat er vooraf goed naar de essenties van het plan moet worden gekeken en geprioriteerd moet worden welke doelen in het bestemmingsplan geborgd worden. Ook voor de mensen die betrokken zijn in het proces vergt het iets, namelijk abstract en in scenario’s kunnen denken.

Een aantal ontwikkelingen zorgt ervoor dat de behoefte aan flexibiliteit toe is genomen, maar geheel nieuw is de roep om flexibiliteit niet. In de jaren ’80 werd al door het toenmalige ministerie van VROM gepleit dat gemeenten meer flexibel zouden bestemmen.

In een netwerksamenleving komt initiatief vanuit verschillende groepen of ad hoc-coalities en de rol van de overheid verandert naar een meer faciliterende. Soms is deze rol een bewuste keuze, soms ook ingegeven vanuit noodzaak van deregulering en bezuinigingen. Bij het toepassen van uitnodigingsplanologie is het belangrijk dat er ook in het bestemmingsplan ruimte is voor verschillende antwoorden op de uitnodiging.

De financiële crisis heeft de roep om flexibiliteit weer opnieuw versterkt. Als een goed initiatief zich aandient is reactiesnelheid van belang: kan het direct worden gerealiseerd, of zijn er nog aanpassingen nodig met een kortere of langere procedure?

1. Voortgang
   Het opstellen en de procedure van het bestemmingsplan gaan niet sneller of langzamer als gevolg van een meer of minder flexibel bestemmingsplan. In de onderzoeken moet het worstcasescenario als uitgangspunt worden genomen (dit kan tot extra werk of beperking van flexibiliteit leiden). Wel zijn er minder vroegtijdige planuitwerkingen nodig, die in de praktijk van grote ontwikkelingen vervolgens vaak nog wijzigen. In de realisatiefase is de voortgang sneller omdat er meer binnen het bestemmingsplan past.

2. Kosten
   Overall lijkt een flexibel bestemmingsplan goedkoper opgesteld te kunnen worden. De kostenbesparing van flexibel bestemmen in het bestemmingsplan zelf is beperkt tot minder tekenwerk van een eenvoudiger verbeelding. In de planuitwerking worden kosten uitgespaard doordat werkzaamheden worden vooruitgeschoven naar het moment dat deze echt belangrijk zijn. Toekomstige initiatieven passen sneller in het bestemmingsplan en hiermee worden kosten voor aanpassingen van het bestemmingsplan of afwijkingsprocedures voorkomen.

3. Tevredenheid
   Het is goed mogelijk om een goed werkbaar flexibel bestemmingsplan op te stellen waar de betrokken partijen tevreden mee zijn in werkbaarheid en gerealiseerd resultaat. Een gedetailleerd bestemmingsplan kan door de combinatie van kaart en regels leiden tot discussie over interpretatie van regels, dat is bij een flexibel bestemmingsplan minder het geval.

4. Vertrouwen
   De relatie tussen vertrouwen en flexibiliteit lijkt sterk, maar het oorzakelijk verband is nog niet helder geworden uit dit onderzoek. Het lijkt er op dat een flexibel bestemmingsplan eerder zal worden opgesteld als er vertrouwen is tussen de samenwerkende partijen, maar het vertrouwen wordt in de onderzochte cases wel geborgd in aanvullende afspraken.

Kortom, flexibel bestemmen biedt kansen voor gebiedsontwikkelingen maar moet geen doel op zich zijn. Een bestemmingsplan is één van de vele instrumenten die in bredere strategie ingezet kunnen worden.

Zie ook:

- Flexibiliteit en afwegingsruimte - waarom niet?