Waarom afvinkparticipatie niet genoeg is (zeker niet in kwetsbare wijken)

Nanke Verloo, universitair docent Stedelijke Politiek en Planologie aan de Universiteit van Amsterdam, trok vorig jaar al de conclusie op Gebiedsontwikkeling.nu: burgerparticipatie zonder een politiek gesprek leidt alleen maar tot frustraties. Het gaat volgens Verloo vaak al mis in de aanloop naar een participatietraject, omdat burgerparticipatie nogal eens van een dubbele agenda wordt voorzien. Er is de ambitie om besluitvorming democratischer te maken én de wens om tegenstanders te overtuigen. Onnodig, zegt Verloo, omdat participatie helemaal geen tegenstand vermindert. Burgers worden zich juist bewuster van hun ideeën en visies. Tegelijkertijd is de invloed van burgers beperkt.

Die ambities leiden volgen haar alleen maar af van waar het wel over zou moeten gaan: de ervaringen en ideeën van burgers gebruiken als een belangrijke bron van kennis om plannen of beleid te verbeteren. En om ruimtelijke planvorming goed te laten aansluiten bij de lokale leefwereld van bewoners. Waarbij dat laatste overigens niet betekent dat bewoners altijd hun zin moeten krijgen. De kwaliteit van burgerparticipatie verbetert als er eerlijker, transparanter, bewuster en dus ‘politieker’ in wordt geopereerd. Geen participatie voor de bühne, maar daadwerkelijk werken aan betere plannen en beleid. En dan stellen ambtenaren zich ook op als de verbindende factor tussen de deelnemers, de onderwerpen, de politieke afwegingen en de soorten kennis die worden ingebracht tijdens bijeenkomsten.

Conflict is niet erg

Verloo is een van de drie experts die Platform31 raadpleegde tijdens het webinar Herstructurering 2.0: Voorbij Afvinkparticipatie. Doel daarvan was te achterhalen hoe bewonersbetrokkenheid het beste kan worden gerealiseerd bij de herstructurering van kwetsbare wijken. De politieke opgave in deze wijken is duidelijk. Er ligt een grote herstructureringsopgave en tegelijkertijd concentreren veel maatschappelijke uitdagingen zich op deze plekken. Bovendien staat het vertrouwen in de overheid er flink onder druk. Die complexe cocktail zorgt ervoor dat goede bewonersbetrokkenheid belangrijker is dan ooit, maar waarschijnlijk ook lastiger is dan ooit.

Verloo zegt dat betere participatie de professionals helpt die met die herstructurering aan de slag gaan. Zij maken betere plannen en krijgen reële inzichten uit de wijk boven tafel. Zij waarschuwt er tijdens het webinar voor dat de verwachtingen van participatie vaak te hoog gespannen zijn. Het gevolg is dat initiatiefnemers teleurgesteld raken door het proces en de uitkomsten. “Denk niet dat je met participatie het wantrouwen van burgers in de overheid kan herstellen.” En beschouw het niet als een wondermiddel om onderlinge tegenstellingen glad te strijken. In plaats daarvan kan het helpen om wrijving en conflict op een constructieve wijze de ruimte te geven. Verloo: “Conflict onderling hoeft helemaal niet erg te zijn. Het afwegen van de verschillende belangen en visies is juist waar participatie over gaat, dus daar moeten we niet bang voor zijn.”

Gemeenschap smeden

Ook Femke Nales van Storypro, gespecialiseerd in het ‘narratief’ evalueren van participatieprocessen, benadrukt het belang van het ‘juiste’ participatietraject in dit soort herstructureringsprocessen. Bewoners blijven volgens haar regelmatig in verwarring achter, zeker in de wijken die hiermee te maken krijgen. Dit komt doordat de vorm en de inhoud van het proces niet vanzelfsprekend voldoende aansluiten bij hun belevingswereld. Ook komt het voor dat bewoners hun input niet terugzien in hun omgeving. Er is dan vaak sprake van ‘afvinkparticipatie’. Oftewel inspraak als een (verplichte en juridisch juiste) procedurestap waarin het ontbreekt aan de intrinsieke motivatie om inwoners echt te laten meedenken en meedoen.

Deze constatering vraagt volgens de experts van gemeenten dat deze tijdens de herstructureringsopgave actief op zoek gaan naar wat ze níét vanzelf zien of horen. Daar is niet één methode voor. Tijmen Hordijk, programmamanager bij Wijkmakers in Groningen, benadrukt tijdens het webinar daarom het belang van het verder ontwikkelen van het vakmanschap van de wijkprofessionals. Vaak zijn namelijk verschillende benaderingen nodig om een goed beeld te kunnen vormen van de leefwereld en bewoners te activeren. Bovendien zijn er verschillende typen bewoners, die in meer of mindere mate bereikt worden en betrokken kunnen zijn bij participatieprocessen.

Hordijk: “Wijkmakers is een lokaal leer- en inspiratienetwerk waar professionele organisaties en bewoners met elkaar leren over wijkvernieuwing. Ons doel is de kennis over de wijkvernieuwing in Groningen te vergroten en die kennis te delen. In Groningen hebben we met elkaar afgesproken om te werken aan radicaal gelijkwaardige samenwerking en Wijkmakers draagt daaraan bij door samen te leren. De expertise van bewoners wordt honderd procent meegenomen.” Hordijk en zijn collega’s doen dat door professionals, bewoners en studenten structureel te laten samenwerken. Zij ontmoeten elkaar tijdens maandelijkse wijkwandelingen en bespreken dan één centraal thema en ontdekken hoe ieder tegen de wijk aankijkt. “Zo smeden we samen een gemeenschap waarin we elkaar leren kennen, leren samenwerken en op een andere manier nadenken over wijkvernieuwing.”