Ommoord, Rotterdam door WJBRAPS (bron: Flickr)

Aandachtswijken verdienen betere voorzieningen

13 mei 2024

5 minuten

Opinie Goede voorzieningen zijn essentieel om een buurt goed te laten functioneren. Dat geldt voor nieuwe woongebieden (waar de planning van voorzieningen steeds meer aandacht krijgt) maar zeker ook voor bestaande wijken. Onderzoekers van de Hogeschool Amsterdam en de Vrije Universiteit zijn bezorgd over de toenemende verschraling. De professionals in de wijken staan daardoor onder steeds grotere druk.

Het Parool berichtte recent over overlast en fysieke intimidatie door jongeren in bibliotheken in Amsterdam Nieuw-West (Duin & Hielkema, 2024). Andere media, zoals de NOS, rapporteerden vervolgens dat ook in steden zoals Utrecht, Arnhem, Dordrecht en Helmond deze problematiek speelt. Steeds vaker moeten bibliotheken beveiligers inhuren.

Steeds diversere groep gebruikers

Het past in een bredere ontwikkeling die wij zien in ons onderzoek naar verschraling van maatschappelijke basisvoorzieningen in steden. Laagdrempelige en gratis buurtvoorzieningen zoals bibliotheken, buurthuizen en sportvelden zijn steeds belangrijkere verblijfsplekken geworden voor uiteenlopende bewoners in aandachtswijken. Niet alleen jongeren en ouderen, maar ook nieuwkomers, arbeidsmigranten, mensen met een lvb en mensen met psychische problemen komen steeds vaker naar deze plaatsen in de sociale basis van deze wijken.

At Osdorpplein, Amsterdam door Dutchmen Photography (bron: shutterstock)

‘At Osdorpplein, Amsterdam’ door Dutchmen Photography (bron: shutterstock)


Dat gaat vaak goed. Het zijn plaatsen waar mensen die relatief weinig vertrouwen hebben in maatschappelijke instituties zich welkom voelen en waar ze bijvoorbeeld informatie vinden om hun situatie te verbeteren. Soms leidt het echter ook tot spanningen. Zoals een professional in een Huis van de Wijk constateerde in eerder onderzoek van ons: “Er zijn veel mensen met een gebruiksaanwijzing en dat bijt elkaar wel eens”.

Aanbod blijft achter bij vraag

Wat knelt is dat deze voorzieningen nauwelijks zijn meegegroeid met de toenemende vraag in aandachtswijken. Utrecht is de enige G4-gemeente die voor wijken met veel lage inkomens standaard een hogere referentienorm hanteert voor bijvoorbeeld buurthuizen.

Ambtenaren constateren de facto achterblijvende investeringen en gebrekkig onderhoud van voorzieningen

Natuurlijk investeert ook Amsterdam op momenten in de voorzieningen van deze buurten, denk aan het recente besluit om na een succesvolle bewonerslobby de nieuwe grote bibliotheek in Zuidoost te vestigen. Via de Nationale Programma’s Leefbaarheid en Veiligheid zullen mogelijk nog meer investeringen volgen. Tegelijkertijd gebruikt Amsterdam referentienormen alleen bij de uitbreiding van de stad. Ambtenaren constateren voor andere wijken de facto achterblijvende investeringen en gebrekkig onderhoud van voorzieningen.

Juist deze scheefgroei is een opvallend resultaat van verschillende deelonderzoeken die wij voor het Kenniscentrum Ongelijkheid hebben verricht naar verschraling van basis- en buurtvoorzieningen in de metropoolregio Amsterdam. Het laagdrempelige voorzieningenniveau in aandachtswijken in deze regio is tussen 2008 en 2021 nauwelijks meegegroeid met de toegenomen en veranderende vraag. In de regio zijn bijvoorbeeld bibliotheken in die periode op wat grotere fysieke afstand gekomen. In veel aandachtswijken zien we een soortgelijk patroon, zoals in Slotervaart en Betondorp. Veranderingen in de dichtheid (door stedelijke vernieuwing) en in de bevolkingssamenstelling (meer arme en bijzondere doelgroepen) hebben ogenschijnlijk niet geleid tot extra voorzieningen.

Deels onder de radar

Hoe kan het dat deze 'relatieve verschraling' van het voorzieningenniveau in aandachtswijken nog nauwelijks is doorgedrongen tot lokale beleidsmakers? Allereerst kijken zij vooral naar het aanbod en niet zozeer naar de aard van de vraag. Vanuit die optiek is er recent (en terecht) veel aandacht voor de toegenomen afstand en 'absolute verschraling' van voorzieningen op het platteland en voor het achterblijven van voorzieningen op nieuwbouwlocaties zoals IJburg, maar niet voor relatieve verschraling in aandachtswijken.

Ten tweede lijken aandachtswijken er absoluut gezien goed voor te staan, maar zien we in onze data wel enige achteruitgang. Op de meeste plekken in Nederland is tussen 2008 en 2021 de afstand tot basisvoorzieningen, zoals scholen en bibliotheken, toegenomen. Dit als gevolg van centralisatie, efficiency, opschaling, samenvoeging in multifunctionele gebouwen en sluiting. In aandachtswijken met lagere inkomens is de afstand tot voorzieningen gemiddeld meer toegenomen. Desondanks blijkt dat van alle Nederlandse buurten, juist stedelijke buurten met lage inkomens en veel corporatiebezit over het algemeen nog het dichtst bij maatschappelijke voorzieningen liggen.

Juist door het toegenomen gebruik door mensen met een ‘gebruiksaanwijzing’ ervaart men drempels

Ten derde leidt de relatieve verschraling volgens onze cijfers nog niet tot grote onvrede onder bewoners. Bewoners van aandachtswijken geven behoorlijk hoge waarderingscijfers en geven aan veel belang te hechten aan een buurthuis, jeugdhonk of sportvoorzieningen als plekken voor ontmoeting en ontplooiing voor ‘andere doelgroepen’ die minder zelfredzaam zijn. Tegelijkertijd scoort de toegankelijkheid van deze buurtvoorzieningen relatief laag. Juist door het toegenomen gebruik door ‘anderen’ – mensen met een 'gebruiksaanwijzing' – ervaart men drempels.

Zwaar werk voor professionals

De relatieve verschraling of scheefgroei van buurtgerichte publieke voorzieningen in aandachtswijken wordt pas voelbaar door de grote druk op voorzieningen en door incidenten zoals in de bibliotheek Amsterdam Nieuw-West. Wie met de lokale professionals spreekt hoort terugkerende verhalen over overvraging. Professionals komen handen en voeten tekort. Dat steeds meer groepen mensen op wijkvoorzieningen zijn aangewezen, betekent in de praktijk “alle ballen op de sociale basis”.

Overvecht, Utrecht door WorldPhotosadanijs (bron: shutterstock)

‘Overvecht, Utrecht’ door WorldPhotosadanijs (bron: shutterstock)


Veel professionals ervaren onder deze schrale omstandigheden het “weven aan samenleven” als zwaar werk. Tegelijkertijd geven ze niet snel op en proberen ze ondanks de beperkte middelen toch zoveel mogelijk te doen. Via subtiele regie proberen ze bijvoorbeeld groepen aan elkaar te laten wennen en ervoor te zorgen dat het buurthuis of de bibliotheek toch een huiskamer van de buurt kan zijn.

Gemeente Amsterdam aarzelt

Door de relatieve verschraling zijn er grenzen aan wat de sociale basis kan doen om al deze groepen op te vangen. De beleidswens in de sociale sector van Amsterdam is om het volume van maatschappelijke voorzieningen beter aan te laten sluiten op de opgaven van gebieden.

De gemeente zou vanwege de groei van de bevolking en de maatschappelijke opgaven graag nieuwe buurthuizen en bibliotheken bouwen en oude vervangen. Maar of dat gaat gebeuren, is de vraag, want “we kunnen niet alle investeringsopgaven doen”. In plaats van verder prioriteren voor wijken waar de nood hoog is, wordt vanwege financiële restricties het verlagen of relativeren van referentienormen overwogen als ‘lastige keuze’. Zo dreigt in aandachtswijken de scheefgroei tussen vraag en aanbod verder toe te nemen en zullen nieuwe incidenten in buurtvoorzieningen niet lang op zich laten wachten.

Theorie en Praktijk van de Sociale Basis

Op 28 mei organiseren het lectoraat Stedelijk Sociaal Werk, de opleiding Social Work van de Hogeschool van Amsterdam en Movisie een Social Event over Theorie en Praktijk van de Sociale Basis. Klik hier voor meer informatie.


Dit artikel is eerder verschenen op Socialevraagstukken.nl


Cover: ‘Ommoord, Rotterdam’ door WJBRAPS (bron: Flickr) onder CC BY-NC 2.0, uitsnede van origineel


Jesper Rozer door - (bron: Linkedin)

Door Jesper Rözer

Senior onderzoeker / programmamanager lectoraat Stedelijk Sociaal Werk

Lex Veldboer

Door Lex Veldboer

Lector Stedelijk Sociaal Werken bij Hogeschool van Amsterdam


Meest recent

Waddinxveen, Nederland door Menno van der Haven (bron: shutterstock)

Friso de Zeeuw: “Dit coalitieakkoord biedt kansen voor gebiedsontwikkeling en daarmee voor de aanpak van de wooncrisis”

Het coalitieakkoord dat gisteren werd gepresenteerd biedt volgens emeritus hoogleraar Friso de Zeeuw voldoende aanknopingspunten voor gebiedsontwikkeling en daarmee om de wooncrisis aan te pakken. “1 miljard euro per jaar, dat is geen kattenpis.”

Opinie

17 mei 2024

Wateroverlast Hattem door Paul Klein NL (bron: Shutterstock)

Klimaatrisico’s vragen om versneld en vooral veel concreter beleid

Het Planbureau voor de Leefomgeving heeft de risico’s van teveel en te weinig water in kaart gebracht. Conclusie: het beleid om de zo noodzakelijke klimaatadaptatie vorm te geven is te abstract. Een concretiseringsslag is node gewenst.

Onderzoek

17 mei 2024

GO weekoverzicht 16 mei 2024 door Gebiedsontwikkeling.nu (bron: Gebiedsontwikkeling.nu)

Dit was een week met een nieuwe toekomst in de glazen GO-bol

Dit was een week op Gebiedsontwikkeling.nu vol nieuwe toekomstvisies. Die zijn nodig voor droge voeten, betere centrumgebieden, bouwen ondanks netcongestie en een geslaagde formatie.

Weekoverzicht

16 mei 2024