Co-creatie met herinneringen in Kiruna

Hoe noordelijker, hoe kaler het landschap. Het is juni, maar de sneeuw is nog maar net weg. Het land is drassig en futloos onder de sneeuw vandaan gekomen. Het groen heeft maar een aantal weken om haar kracht te hervinden, voordat een nieuwe lange winter zich weer aankondigt. Nabij het stadje Kiruna, boven de poolcirkel, wordt het landschap grijzer en gruiziger. De Kirunavaraa, de berg waar al meer dan 100 jaar ijzererts wordt gewonnen, domineert de horizon.

De Kiirunavaara verbergt een vier kilometer diepe plak ijzererts. Het ijzererts steekt met een hoek van 60 graden de aarde in, in de richting van de stad. Hoe dieper gedolven wordt, hoe dichter de onvermijdelijke scheuren het bebouwde gebied naderen. Inmiddels zitten de mijnwerkers dagelijks op meer dan een kilometer diepte in de berg. Verkenningen laten zien dat er voldoende erts in de grond zit om nog eens een kilometer dieper te gaan de komende jaren. Het is een vloek en een zegen. “De mijn voedt ons; de mijn eet ons op.” Zo vat de lokale journalist Kjell Törmä de dubbele relatie van de inwoners van het mijnstadje Kiruna met de ondergrondse activiteiten samen in zijn boek Kiruna on the move – the urban transformation.

Onvoorstelbaar

Voordat de berg het toneel werd van explosies, brokstukken en wagens vol erts, werd de regio bewoond door Sami, de inheemse bevolking van het noorden, die nomadisch leeft en meetrekt met de rendieren die ze hoeden en waar ze van leven. Maar met de komst van de mijn trokken steeds meer mijnwerkers en hun families naar de Kiirunavaara en ontstond een groeiende behoefte aan huisvesting. Direct ten oosten van de mijn werd een woonwijk gebouwd voor de mijnwerkersgemeenschap. In de late jaren 60 van de vorige eeuw werden even verderop nieuwe buurten gebouwd. De oude woonwijk ging ten onder aan scheuren. En ook bij de bouw van deze nieuwe buurten werd al gewaarschuwd dat de woningen een leven van hoogstens 50 jaar beschoren zou zijn. Hier werd de decennia die volgden echter nauwelijks meer over gesproken.

Tot het najaar van 2003. De LAKB, het staatsbedrijf dat de mijn bezit en runt, deelt mee dat de scheuren de stad naderen. En dat er de komende tien jaar grote veranderingen boven de grond te verwachten zijn. Een boodschap die op dat moment nog niet meteen doordringt. Het leven gaat door. Tot er in 2004 nieuwe onderzoeken naar buiten komen, waarin de consequenties concreter worden. De scheurprognose laten zien dat het treinstation voor 2012 verplaatst zou moeten zijn. Het stadhuis zou geraakt kunnen worden rond 2023. En in 2033 de kerk. Dit schudt de bewoners wakker. De historische houten kerk loopt ook gevaar? Het idee dat het hele wijken inclusief het stadscentrum zouden moeten verplaatsen, is voor de meeste mensen onvoorstelbaar. Toch is dit wat er pakweg twintig jaar later is gebeurd.

De verhuizing van een stad

Juni 2025. Nog even en het is zo ver. De kerk, het mooiste gebouw van Kiruna volgens veel inwoners, ligt uitgegraven en gestut te wachten om verplaatst te worden. De kerk staat er kaal en verlaten bij. Het stadhuis, dat vroeger dichtbij stond, is gesloopt, net als woningen en winkels in het oude centrum. Bewoners en bezoekers kijken uit over een vlakte die straks een park zal worden, maar er nu nog kaal en gruizig bij ligt. Rondom de kerk worden wegen verbreed om het gebouw in augustus in zijn geheel stapvoets naar de nieuwe locatie te kunnen rijden. Een nieuwe locatie in het nieuwe centrum van de stad.
De kerk is niet het eerste gebouw dat wordt verplaatst. In samenwerking met de inwoners van Kiruna zijn circa veertig gebouwen gekozen die voor hen van waarde zijn voor de identiteit van het stadje. Deze veertig gebouwen krijgen allen een plek in de nieuwe stad.

Het stadsbestuur besloot het nieuwe centrum na veel publiek debat te bouwen ten oosten van de bestaande stad. Maar hoe bouw je een geheel nieuw stadshart dat de identiteit van het bestaande Kiruna omvat en waar inwoners van Kiruna zich ook echt thuis voelen? Om hier antwoorden op te vinden, schreven bestuurders in 2013 een prijsvraag uit. Als startpunt voor een zoektocht naar het nieuwe Kiruna, samen met inwoners. White Arkitekter, een van de grootste ontwerpbureaus van Zweden, won deze prijsvraag met een team van diverse Zweedse en Noorse ontwerpers en experts. Viktoria Walldin, antropoloog en partner van het ontwerpbureau, vertelt mij dat ze wonnen vanwege de mogelijkheden om de nieuwe stad te verbeteren ten opzichte van de oude stad én vanwege hun aanpak voor het betrekken van de inwoners van Kiruna.

Ontwerpen met herinneringen

Want de ontwerpers van White Arkitekter gingen in gesprek over de betekenis van plekken en gebouwen in het oude Kiruna, om deze mee te nemen – zowel letterlijk als figuurlijk – in het nieuwe Kiruna. Inwoners deelden welke plekken voor hen van waarde zijn en welke herinneringen daar liggen. De meest betekenisvolle gebouwen en gebouwonderdelen, maar bijvoorbeeld ook straatmeubilair en kunstwerken, werden geïntegreerd in het ontwerp voor de nieuwe stad.

Het deel van het ontwerp van het nieuwe centrum dat tot nu toe gerealiseerd is, heeft een prettige dichtheid, het is duidelijk dat het een centrum is waar allerlei publieke functies en winkels te vinden zijn. Anders dan het oude centrum, waar functies minder samenhangend en soms behoorlijk verspreid liggen. Ik ben aanvankelijk wat verrast door het wat ingetogen karakter van de winkels. Totdat ik ontdek dat er parallel aan de straten een netwerk van overdekte winkelstraten ligt. De winkels grenzen zowel aan deze overdekte als niet-overdekte straten. Handig voor een stad waar het een groot deel van het jaar zo koud is dat buiten struinen geen pretje is.

Eenzelfde functie heeft het nieuwe stadhuis. De laagdrempelige toegang valt op. Ik ben er op een dag dat ambtenaren vrij zijn, maar kan over alle verdiepingen van het gebouw dwalen. De cirkelvormige plattegrond kent een binnenring, uitkijkend over het centrale atrium en een buitenring. De binnenringen zijn ingericht als museum voor moderne kunst en toegankelijk voor publiek. De buitenringen ontsluiten de ambtelijke en bestuurlijke ruimtes en functies. Waar je als publiek niet kunt komen, maar wel een blik op de bureaus kunt werpen. Het café nabij de entree serveert koffie en taart voor de werkenden, maar ook buiten werktijden voor binnenlopende inwoners.

Gretig omarmen

Hoe langer je in het nieuwe centrum rondloopt, hoe meer details opvallen. De deuren van het nieuwe stadhuis gaan open met de deurknoppen van het oude stadhuis, op het plein voor het stadhuis staat de toren met klok van het oude stadhuis en op het kruispunt van winkelstraten prijken de oude neonletters ‘centrum’ op de gevel. Is dit genoeg? Genoeg voor mensen om zich betrokken te voelen bij de transformatie van hun leefomgeving? Genoeg om het gevoel te hebben ook zélf onderdeel te zijn van de nieuwe toekomst van Kiruna?

Ik raak in het stadhuis in gesprek met een inwoner. Ze ziet grote verschillen onder mensen. “Ja, in het begin werd er veel over gepraat, toen plannen werden gemaakt. Maar nu worden plannen vooral uitgevoerd en is er nauwelijks nog gesprek.” Ze ziet veel rouw. “Vooral oudere generaties rouwen om wat verloren is. En vinden het moeilijk om hierover te spreken. Er wordt te weinig over gepraat denk ik.” Tegelijkertijd omarmen jongere generaties gretig de faciliteiten die het nieuwe centrum biedt. “Jongeren zijn blij dat Kiruna nu ook een landelijk bekende koffiezaak heeft.” En inderdaad, de diverse keren dat ik langsloop, zit de zaak afgeladen vol met koffiedrinkende jongeren.

Kantelpunt

De transformatie van oud naar nieuw bevindt zich op een kantelpunt. Het nieuwe centrum heeft de recente jaren al deels vorm gekregen en is volop in gebruik. Het oude centrum is nog niet geheel afgebroken. Oud en nieuw bestaan nu nog naast elkaar. De komende jaren zal het gebruik meer en meer overhellen naar het nieuwe centrum, terwijl het oude centrum verder wordt ontmanteld. Verder dan aanvankelijk gedacht. Want vlak nadat de kerk van Kiruna naar haar nieuwe plek is gebracht, brengt de LAKB het nieuws naar buiten dat nog eens bijna 3.000 woningen getroffen zullen worden door de uitbreiding van de mijn. En de druk op het delven van Europese grondstoffen zal met de huidige geopolitieke verschuivingen niet afnemen de komende jaren. De mijn voedt en de mijn eet: nog meer stukken van de stad zullen moeten verplaatsen de komende jaren.