Conceptueel en industrieel bouwen, zo landt dat in gebieden en gemeenten

Op tal van fronten is de afgelopen tijd gewerkt aan het ontwikkelen van nieuwe bouwwijzen voor de grote woningbouwopgave die aanstaande is. Bijna twee jaar geleden verscheen een inventariserend artikel op Gebiedsontwikkeling.nu waarin diverse lijnen samenkwamen. Zowel opdrachtgevers, bouwers als ontwerpers bleken bezig met het onderwerp, dat in de praktijk nog niet zo eenvoudig blijkt vorm te geven. Zo rapporteerde Nieuwsuur afgelopen november dat de bouwbedrijven die prefabhuizen produceren, zware tijden beleven – er gaan zelfs bedrijven failliet. In dezelfde reportage liet wethouder Hans Buijtelaar (VVD, Wijk bij Duurstede) weten dat het binnen de VNG weinig over dit thema gaat: “We zijn erg goed, met name als overheid, om allerlei eisen te stellen aan bouwprojecten. We willen net even een toefje anders. Zorg ervoor dat dit soort bedrijven meters kunnen maken. Dan moet je ook zorgen voor een zekere vorm van standaardisatie.” Ook een VNG-woordvoerder reageerde: "De vraag is hoe wij als gemeenten hierin kunnen ondersteunen of aanjagen."

Aanjagen

Die laatste oproep heeft de gemeente Groningen – bewust of onbewust – in ieder geval ter hand genomen, zo bleek tijdens de recente Werkplaats Industriële en Conceptuele Woningbouw – georganiseerd in diezelfde stad. Platform Ontwerp NL organiseert in 2025 en 2026 vier van deze bijeenkomsten, die tot doel hebben om gemeenten te helpen bij de ambitie om met deze manier van bouwen aantrekkelijke en toekomstige leefomgevingen te creëren. Bij de start van de bijeenkomst in Groningen, die volgens dagvoorzitter Mariëlle Hoefsloot (FRK) vooral ten doel had vooral om de lokale bouwcultuur te voeden rondom conceptueel in industrieel bouwen, betrad als eerste Alfred Kazemier het podium, directeur Ruimtelijk Beleid en Ontwerp bij de gemeente Groningen. Hij gaf aan dat zijn stad zich in een stevige groeispurt bevindt en om die reden graag met andere gemeenten het thema van industriële woningbouw wil oppakken. Het past in een traditie waarbij de gemeente actief bezig wil zijn met thema’s als binnenstedelijke verdichting, klimaatadaptatie en de herinrichting van de openbare ruimte.

Dat de noodzaak van veel en snel bouwen in Groningen inderdaad groot is, werd bevestigd door zijn Kazemiers collega Michiel de Boer, programmaleider Wonen. Met collega’s heeft hij de afgelopen afgelopen wat? gewerkt aan een nieuw Volkshuisvestingsplan (met de titel Bouwen aan Gronings woongeluk), dat inmiddels door de gemeenteraad is aangenomen. Dat plan was nodig om meerdere redenen: het kunnen beschikken over actueel woonbeleid, het versnellen van de woningbouw, het beter benutten van de bestaande woningvoorraad en de invoering van de Wet versterking regie volkshuisvesting.

Door te “bouwen, bouwen en verbouwen” (een van de thema’s in het volkshuisvestingsplan) wil Groningen huisvesting kunnen bieden aan de 280.000 inwoners die de stad in 2044 rijk is (nu 244.500). Tot en met 2035 moeten er 16.000 woningen bij komen, 14.000 nieuwe en 2.000 in de bestaande voorraad. Problematisch is dat de afzet van koopwoningen momenteel onder druk staat door te hoge prijzen en ook duren de oplevering van meerdere projecten te lang. Groningen zet instrumenten in – zoals het ‘mengpaneel’ dat met de woningcorporaties is ontwikkeld in het kader van de lokale versnellingstafel – om de vaart erin te brengen en te houden. In dat kader past ook de ambitie om het industrieel bouwen als gemeente aan te jagen. Bij alle gemeentelijke aanbestedingen vanaf 50 woningen wordt daarom het uitgangspunt: “conceptueel en/of fabrieksmatig bouwen, tenzij” aangehouden, zo gaf De Boer aan.

Handen ineen

Een blik in het verleden, geworpen door directeur Peter Michiel Schaap van architectuurcentrum GRAS, maakte duidelijk dat Groningen (en het ommeland eromheen) op het gebied van industrieel bouwen een behoorlijke traditie heeft. Hij liet aan de hand van een aantal voorbeelden zien hoe architecten en bouwbedrijven na de oorlog de handen ineensloegen en samen concepten voor industriële woningbouw ontwikkelden. Systemen als die van het lokale bouwbedrijf Rottinghuis met architect Frans Klein koppelden daarbij snelheid aan architectonische kwaliteit (lees de bijdrage die Schaap hierover op LinkedIn). Het is een aanpak die parallellen vertoont met de huidige tijd, aldus Schaap. Daarbij is het naar zijn idee wel zaak dat er een gedragen ideologisch verhaal wordt gevonden, om daarop de samenwerking tussen bouwers, ontwerpers en overheden te stoelen. Daarmee krijgt conceptueel en industrieel bouwen anno nu een steviger basis (zoals deze in de wederopbouw was gekoppeld aan de ‘wijkgedacht’) dan louter de roep om woningaantallen.

In het vervolg van de bijeenkomst werden drie cases onder de loep genomen: de omgeving van de Antillenstraat (Oosterhamrikzone, noordzijde binnenstad) en het Vief Kwartier in Groningen (Europapark) en de gebiedsontwikkeling Rijnpark in Arnhem. Het eerste gebied is al langere tijd in beeld voor woningbouw, de gemeente Groningen is hierover in gesprek met mede-grondeigenaar woningcorporatie Nijestee. Op deze plek wordt inmiddels ook onderzoek gedaan naar de aanleg van een nieuwe verbinding over het Van Starkenborghkanaal, zowel voor fietsers en wandelaars (brug) als auto’s (tunnel). Het gesprek in het atelier over deze casus ging met name over hoe mobiliteit, stedenbouw en woningbouw het beste samen kunnen gaan. Zijn de industriële systemen van dit moment bijvoorbeeld al zo flexibel dat ze in elke gedachte stedenbouwkundige verkaveling kunnen worden ingepast? Of ligt het meer voor de hand om op bepaalde plekken (bijvoorbeeld de hoeken van bouwblokken) een mix van traditionele en industriële technieken toe te passen? Ook de oplossing voor het parkeren vormt een belangrijk vraagstuk, dat zowel invloed heeft op de bouwwijze als op de stedenbouwkundige inrichting.

Modulair met hout

Het Vief Kwartier ligt in het Europapark (bij het voetbalstadion Euroborg, genoemd naar de vijf pijpen van de Hanzecentrale die hier ooit stond) en hier heeft de gemeente Groningen een tender voor woningbouw uitgeschreven, op basis van een stedenbouwkundige visie van bureau BURA. De tender is gewonnen door ABC Vastgoed (met Vector-i, EFFEKT en Felixx Landschapsarchitecten als ontwerpers) en bij de realisatie van de ruim 300 woningen wordt ingezet op modulaire houtbouw. Doordat hier de stedenbouwkundige randvoorwaarden eerder werden bepaald dan het bouwconcept, is er het nodige overleg noodzakelijk tussen de gemeente, de ontwikkelaar en de ontwerpers om de afstemming alsnog tot stand te brengen. Omdat de modulematen bijvoorbeeld vastliggen, is het de vraag in hoeverre het stedenbouwkundig plan voldoende flexibel is om dit op te vangen.

De aanpak in het Arnhemse Rijnpark is bijzonder omdat hier met een stedenbouwkundige ‘spelregelkaart’ wordt gewerkt. De gemeente Arnhem werkt stadsbreed – en dus ook bij deze gebiedsontwikkeling – aan een structurele toepassing van conceptuele bouw, die in 2030 al moet uitmonden in een aandeel van 50 procent van deze bouwwijze in de totale stedelijke woningbouwproductie. Het leidt hier tot de centrale vraag: welke bouwsystemen zijn op welke plek in te passen, met welke spelregels?

De rode draad bij de drie projecten bleek – terugkijkend – de wisselwerking tussen de stedenbouwkundige inrichting en de ‘inpasbaarheid’ van de industriële bouwsystemen. Om onder meer te voorkomen de stedenbouwkundige kaders te knellend zijn, is het zaak dat ontwerpers, opdrachtgevers, overheden en bouwers in een vroeg stadium van de planontwikkeling bij elkaar gaan zitten – in atelierverband. Over en weer moeten partijen elkaars taal leren spreken, weten hoe de ander(en) in de wedstrijd zit(ten) en kennis hebben van elkaars drijfveren en concepten. In de twee laatste bijeenkomsten van de Werkplaats Industriële en Conceptuele Woningbouw zal hier verder over worden doorgesproken.