platform voor kennis, nieuws en opinie
Zoeken
platform voor kennis, nieuws en opinie

De ‘all inclusive wijk’ voor het combineren van complexe opgaven

De ‘all inclusive wijk’ voor het combineren van complexe opgaven

de nude nijmegen

18 nov 2019 - Complexe opgaven in een gebied los je niet op met een plan en een set maatregelen; dat is symptoombestrijding. Hoe dan wel? Carla Onderdelinden en Patricia van der Haak van ‘Transitiereizen’ ontwikkelden de ‘all inclusive wijk’ als oplossing. In dit artikel beschrijven zij hun methode voor het combineren van complexe opgaven met de Nude in Wageningen als praktijkvoorbeeld. Deze wederopbouwwijk wordt losgekoppeld van het aardgasnet en gaat ook verder helemaal op de schop.

De aanpak van de all inclusive wijk sluit aan op de vier belangrijkste intrinsieke drijfveren van mensen: zingeving (soul), autonomie (mind), verbinding (heart) en meesterschap (body). Mensen, organisaties, directies, gemeenten, etc. komen alleen in actie als ze zelf iets willen doen. En als willen omgezet kan worden in daadwerkelijk meedoen, ontstaat het collectieve vermogen dat noodzakelijk is om de complexiteit van de huidige opgaven te tackelen.

Vier intrinsieke drijfveren: autonomie, verbinding, zingeving en meesterschap

‘Zingeving’ gaat over onze behoefte om iets te doen in dienst van iets groters dan onszelf. ‘Autonomie’ gaat over ons verlangen regie te voeren over ons eigen leven. ‘Verbinding’ gaat over het vormen van relaties waarin je gewaardeerd wordt om wie je bent (en vice versa). ‘Meesterschap’ ten slotte gaat over de drang om steeds beter te worden in iets dat er toe doet.

vier drijfveren

Vier fasen voor gebiedsontwikkeling

Een gebiedsontwikkelingsproces kent doorgaans vier fasen: de initiatieffase, de voorbereidingsfase, de planfase en de realisatiefase. Onze aanpak faseert het proces ook gewoon op deze manier, maar legt in elke fase verbinding met de drijfveren van mensen en organisaties. We geven hier een voorbeeld hoe we dat in de wijk de Nude in Wageningen hebben gedaan.

‘Zingeving’ (de spirituele dimensie) vertalen we in de initiatieffase naar de vraag: ‘Wat is de betekenis van het gebied voor haar bewoners en de omgeving?’ Door het verleden en heden in beeld te brengen en de toekomst te visualiseren, ontstaat een betekenisvol verhaal. Het begint met een idee van een paar mensen, een verlangen. Dat werken we uit tot een perspectief voor het gebied. In de planfase worden dat concrete doelen.

Op zoek naar het grotere verhaal van de Nude

Zo is de Nude in Wageningen een naoorlogse wederopbouwwijk met veel flats. De wijk is op dit moment niet populair. Tegelijkertijd heeft de wijk iets waar wel heel veel behoefte aan is: betaalbare woningen dichtbij het centrum. Bovendien is de wijk erg groen en prachtig gelegen aan de uiterwaarden. De Nude heeft dus een belangrijke functie voor de stad, die in de ontwikkeling verder kan worden benadrukt.

De Nude in Wageningen
De Nude in Wageningen

Voordat de wijk gebouwd werd was het een boomgaard. Dat is nog te zien aan de vele fruitbomen in de wijk. Door dit verhaal te vertellen zijn bewoners aan de slag gegaan met een concept ‘de buurt als boerderij’. Kan de wijk ruimte bieden voor experimenten als een tiny voedselbos, verticale landbouw, aquaponics? Door kleine acties van bewoners te verbinden aan het grotere verhaal van de wijk krijgen deze acties meer zin en komen mensen vanzelf in beweging om een bijdrage te leveren.

De onschatbare waarde van sociale netwerken

‘Verbinding’ (de emotionele dimensie) gaat over het vormen van welgemeende relaties. In de verkenningsfase van het proces zijn we in de Nude op zoek gegaan naar de actieve inwoners, de ‘batterijtjes’ in de wijk. Hieruit is een kerngroep van bewoners ontstaan, met onder anderen een kwartiermaker voor het buurtbedrijf en een communitybuilder. Rondom de kerngroep zijn groepen bewoners ontstaan die graag willen meedenken en meedoen. Iedereen is welkom om bij te dragen en ideeën in te brengen, vanuit eigen kracht, passie en talent. Door deze community weer te verbinden met de professionals, ontstaat een stevig netwerk waarin kennis, capaciteit en geld kan stromen.

Voorwaarde voor succes is het organiseren van vertrouwen en het formuleren van heldere uitgangspunten en spelregels voor de samenwerking tussen inwoners en systeempartners. Het bewoners- en algemeen belang staat in onze aanpak altijd centraal. Belangen van de gemeente en organisaties vouwen we daaromheen. Maar ook de eigenbelangen van mensen en organisaties zijn belangrijk en mogen er zijn. Door aandacht te hebben voor alle belangen en deze ook allemaal expliciet te maken en af te stemmen op de bedoeling van het proces, ontstaat er synergie, een collectieve planning en een breed draagvlak voor de gebiedsontwikkeling. Ook is het belangrijk te letten op de balans tussen geven en nemen. Als die balans niet op orde is, valt de verbinding weg en ontstaat er onderling wantrouwen en concurrentie. Dan is de energie er snel uit.

Belangrijk in het proces 

  • Benoem de urgentie en formuleer een lonkend perspectief;
  • Let op de energie. Waar worden mensen enthousiast van?
  • Durf te stoppen als ergens weinig energie op zit;
  • Zet de mens en de bedoeling centraal;
  • Gebruik de bedoeling als kompas;
  • Blijf niet eindeloos denken en praten en plannen maken, maar zet gewoon een eerste logische stap.
  • Heb vertrouwen dat de resultaten van de eerste stap zicht geven op een logische volgende stap;
  •  Beweeg mee met wat zich voordoet. Alertheid en durf leveren meer op dan controle!
  • Formuleer gedeelde uitgangspunten / spelregels;
  • Dans door de schalen: spreek met een breed palet van mensen: van buurthuis tot boardroom;
  • Bied overzicht over het geheel;
  • Durf fouten te maken en leer daarvan;
  • Have fun!

Zie de wijk als één groot huishouden en organiseer het werk dat gedaan moet worden

‘Autonomie’ (de mentale dimensie) in gebiedsontwikkeling gaat over het verlangen naar regie over eigen leven en leefomgeving. Wat willen de bewoners met de wijk? Waar zijn problemen? Door open te kijken naar wat er allemaal is in de wijk: talent, ideeën van bewoners, gebouwen, geldstromen, groen, geschiedenis, maar ook naar problemen en overtuigingen ontstaat als vanzelf een logische identiteit die bepaalt waar de wijk heen wil bewegen.

Wij zien dat er in wijken heel veel meer kennis, geld en capaciteit aanwezig is dan men vaak in de gaten heeft. Maak dat inzichtelijk, bijvoorbeeld met een gebiedsprofiel. Wij werken hier ook samen, bijvoorbeeld met een ingenieursbedrijf als ToekomstSterk. Het gebiedsprofiel geeft zicht op geldstromen, assets, capaciteit en een aantal businessmodellen voor sociale ondernemingen. Tegelijkertijd zijn ook de opgaven die gemeente, de Woningstichting en andere partnersorganisaties in de wijk hebben in beeld gebracht.

all inclusive wijken3

De Nude is een ‘wijk van de toekomst’: een van de eerste wijken in Nederland die wil afkoppelen van het aardgasnet. Het is tevens een wederopbouwwijk waar de komende jaren veel groot onderhoud gedaan moet worden. Door niet alleen te kijken naar de energie-opgave, maar ook naar de andere fysieke opgaven in de wijk (vervangen riool, vernieuwen openbaar groen en bestrating, klimaatbestendig maken, verbetering afvalinzameling) en de sociale opgaven ontstaat een integraal ontwikkelplan Nude Toekomst. 

De opgaven samen geven een berg werk. Als we de hele wijk zien als één bedrijf of huishouden, hoe kunnen we dan het werk efficiënt en dichtbij organiseren? Welke kansen ontstaan dan? Welke ideeën hebben de bewoners zelf voor hun wijk? Welk werk kan door bewoners zelf in het buurtbedrijf worden gedaan? Door deze manier van werken creëer je eigenaarschap, betrokkenheid en synergie.

Een duurzame, gezonde en toekomstbestendige wijk

‘Meesterschap’ (de fysieke dimensie) vertaalt zich bij een gebiedsontwikkelingsproces in wat je concreet doet en wat zich dan in de praktijk manifesteert: de realisatiefase. Het gaat erom het beste van het gebied te ontwikkelen door het beste van bewoners en het beste van organisaties in de wijk te ontwikkelen en met elkaar te verbinden. 

In de Nude werken de bewoners, maatschappelijke organisaties, bedrijven en gemeente samen aan ‘Nude Toekomst’. Iedereen op zijn eigen schaalniveau. De gemeente werkt aan de energietransitie en groot onderhoud van de openbare ruimte. De woningbouwvereniging gaat aan de slag met het renoveren van een aantal flats. De inwoners organiseren het buurtgroenbedrijf, het buurtklusbedrijf, het buurtrestaurant en de buurtschool. Het werk wordt afgestemd. Systeempartners schalen hun werk zoveel mogelijk af naar het buurtbedrijf, inwoners schalen het werk op door collectief te gaan ondernemen. Zo is het idee dat de buurtschool de energiecoaches gaat opleiden, draagt het buurtgroenbedrijf bij aan de opgaven in de openbare ruimte, klimaat en biodiversiteit en het buurtklusbedrijf aan de kwaliteit van de openbare ruimte. Het buurtbedrijf in algemene zin draagt bij aan doelstellingen op het gebied van werk en inkomen, inclusie en sociale cohesie.

Vallen en opstaan

Het belangrijkste - maar ook meest onzichtbare - resultaat in de wijk de Nude in Wageningen is het netwerk van betrokken inwoners dat er nu ligt. Vanuit dit netwerk ontstaan projecten, sociale ondernemingen en het wijkbedrijf. Gemeente en systeempartners kunnen hun eigen doelen en werk invoegen in deze nieuwe structuren van de leefwereld (want die heeft zich georganiseerd). In dit artikel benoemen we enkele highlights, maar de ontwikkeling is een weerbarstig proces. Zo moesten er dit jaar financieel de nodige hobbels genomen worden en lag het project een tijd stil. Het zal nog zeker een paar jaar duren voordat de nieuwe manier van organiseren en samenwerken vanzelfsprekend is.

Transformatie van een gebied is mensenwerk. De mensen zelf zullen in beweging moeten komen. Vanuit de eigen overtuiging dat het zinvol is om aardgasvrij, klimaatneutraal of duurzaam te worden. Wij zien dat in veel ontwikkelprocessen vooral de mentale en de fysieke dimensie centraal staan. Zeg maar Plan (mentaal), Do (fysiek), Check (mentaal), Act (fysiek). Risico is dat de spirituele dimensie, de relatie met betekenis en bedoeling (Why) en de verbinding met de mensen op de achtergrond raakt. Voor een integrale aanpak van de grote maatschappelijke vraagstukken zijn naar ons idee juist die spirit en de verbinding met de mensen cruciaal.

Cover: de Nude in Wageningen

Transitiereizen is gespecialiseerd in systeeminnovatie, integrale gebiedsontwikkeling en nieuwe economie. Op 28 november houdt het bureau een informatiemiddag in Arnhem over het ontwerpen van een goed proces voor integrale gebiedsontwikkeling. Aanmelden kan via www.deallinclusivewijk.nl.

Auteurs

carla onderdelinden
Carla Onderdelinden

Eigenaar Transitiereizen

Bekijk alle artikelen
patricia haak
Patricia van der Haak

Eigenaar transitiereizen

Bekijk alle artikelen