De lessen van de Gouden Piramide (deel 4 en slot): de rollen van de partijen

Birgitte de Maar, zelfstandig adviseur en toezichthouder, jury 2014

“Ik herinner van mijn deelname in de jury vooral de worsteling over het feit dat de Gouden Piramide een opdrachtgeversprijs is, maar ook een voor vormgeving en architectuur. En hoe weeg je die twee in je besluit? Een mooi gebouw hoeft niet per se een uitmuntende opdrachtgever te hebben, en andersom hoeft een uitstekende opdracht niet altijd een mooi ontwerp op te leveren. Daarbij waren in ons lijstje van genomineerde projecten de inzendingen zo divers en niet te vergelijken op tal van vlakken. Dat maakte de discussie binnen de jury zo interessant. Wat laat je prevaleren, wat valt dan af, en waarom?”

“Toen ik deel uitmaakte van de jury, was er sprake van een nieuw soort enthousiasme. Ik werd in 2015 bestuurder bij woningcorporatie Rochdale in Amsterdam en dat was het moment dat de corporaties in iets rustiger vaarwater terecht kwamen. Een gevoel van: we hebben het allerergste gehad. De verhuurdersheffing was verwerkt in de begrotingen, we konden weer een beetje vooruitkijken. Ook al hadden we dan heel flink als sector om de oren gehad van minister Stef Blok.”

“Van de discussies in de jury herinner ik me vooral dat het soms lastig was om te achterhalen waar je nu naar moest kijken: naar het proces of naar het project. En wat daarbij dan de rol is van de opdrachtgever en die van de ontwerper. Bij de winnaar, begraafplaats De Nieuwe Ooster in Amsterdam, hoorde ik de opdrachtgever op een gegeven moment zeggen: alles kan, maar niet overal. Dat is me bijgebleven en ik gebruik dat citaat ook regelmatig. Ik kom zelf uit een architectengeslacht en ik had ontwerpers altijd heel hoog zitten. Dat waren de grote kunstenaars, die zullen het allemaal wel weten. Maar door de jurering voor de Gouden Piramide werd me duidelijk dat het echt om het samenspel gaat. En dat het helpt dat het soms ook schuurt en dat je soms zegt als opdrachtgever: ik vind dit niks. Dat leidt tot een nog betere oplossing of een beter ontwerp.”

“Inmiddels speelt het begrip ‘architect’ helemaal geen rol meer bij de corporaties, is mijn indruk. Dat geldt ook voor ‘architectuur’. Het gaat daar veel minder over dan toen ik in die sector begon. Ook die constatering raakt aan het fenomeen opdrachtgeverschap: er is gewoon heel weinig geld over bij corporaties voor goede vormgeving. Het is gelukkig niet meer zo dat ze echt worden dwarsgezeten door de landelijke overheid, maar er is onder de afgelopen kabinetten natuurlijk wel heel veel werk naar hen toe geschoven. De uitstroom van de GGZ, het opheffen van de bejaardenhuizen – dat heeft allemaal effecten op de wijken en daarmee op het werk van de corporaties.”

“De aandacht voor het ontwerp sneuvelt naar mijn idee momenteel in het geweld dat de kosten stijgen en de huren laag moeten blijven. De oplossing voor alles lijkt nu de prefab-woning; daar kun je als opdrachtgever niet meer veel persoonlijke of esthetische eisen bij stellen. Ik snap dat overigens ook wel, we gaan niet meer terug naar de tijd – toen ik zelf begon met projectontwikkeling – dat we voor heel veel woningen nieuwe plattegronden gingen verzinnen. Das war einmal. Daar speelt ook mee dat corporaties een groot deel van hun ontwikkelapparaat hebben moeten afbouwen, er is veel kennis en kunde verdwenen. En als er dan ook aan de investeringsruimte wordt geknabbeld? Er bestaat ook nog steeds een beeld – en ik laat maar even in het midden of dat terecht is – dat corporaties heel rijk zijn. En zolang de sector niet in elkaar stort, is dat blijkbaar het bewijs dat er nog steeds wel geld af kan – en de huren bijvoorbeeld van de ene op de andere dag kunnen worden bevroren. Dan wordt het lastig om duurzame kwaliteit te realiseren.”

Paul Depla, burgemeester Breda, jury 2006

“Het leuke van meedoen in een jury als deze is dat je in gebouwen of op plekken komt waar je normaal gesproken alleen maar langs rijdt. Het gebouw The Wall langs de A2 was daar natuurlijk het meest sprekende voorbeeld van, wanneer kom je daar nou binnen? Maar het gold ook voor het Scheepvaart en Transport College in Rotterdam en het Muziekgebouw aan het IJ in Amsterdam. Met oud en nieuw moet ik ook altijd aan het Oogziekenhuis in Rotterdam denken, dat een nominatie binnensleepte. En daarbij hoor je dan het verhaal van de opdrachtgever. Bij de school in Rotterdam ging het heel sterk om het inhoudelijke concept waarbij opleidingen voor mensen van jong tot oud allemaal in dat ene gebouw een plaats kregen, in allerlei gradaties. Er vond een soort verticale integratie plaats (voor levenslang leren, red.), terwijl de ROC’s in die tijd juist op een horizontale integratie inzetten. Daarmee ging het erom hoe een gebouw kan bijdragen aan de inhoudelijke missie van een organisatie.”

“Doordat je als jurylid de verhalen achter de projecten leert kennen, leer je de projecten ook op een andere manier waarderen. Het gebouw The Wall maakte het mogelijk, door de geluidswering, om erachter een gebiedsontwikkeling met wonen te realiseren. Het was de eerste keer – althans in mijn beeld – dat men zo’n geluidswal niet alleen functioneel maar ook programmatisch en architectonisch vorm gaf. Later heb je dat bijvoorbeeld ook wel gezien met woningen die zelfs in de muur zijn gebouwd, zoals bij de A58 bij Tilburg.”

“Bij de winnaar, het woningbouwproject Bolwerk van Edwin Oostmeijer in Utrecht, was de achterliggende boodschap: het hoeft niet altijd groot. En daarmee is de prijs zeker niet alleen voorbehouden aan grote institutionele partijen; dat statement wilden we als jury wel maken. Ik vond het heel interessant om de perspectieven van de andere juryleden te horen op hetgeen er werd gepresenteerd. Ik keek als wethouder ruimtelijke ordening (van Nijmegen, red.) vooral naar de betekenis van een project voor de ontwikkeling van een gebied, van de stad als geheel. Je zit er niet primair voor de architectuur. Dat was destijds ook mijn boodschap: niemand heeft Paul Depla gekozen vanwege zijn architectonische inzichten maar wel om projecten die de stad vooruitbrengt. Ik was in Nijmegen wethouder Sport; daar gold hetzelfde. Ik weet het nodige van voetbal, maar niemand vroeg me om de opstelling voor NEC. En terecht! Bij architectuur wilde echter iedereen altijd van me weten wat ík ervan vond. Laat dat aan de mensen over die daarvoor zijn. En laat je vooral goed adviseren.”

“Kijkend naar de grote opgaven waar de gemeenten de komende tijd voor staan, is de kunst om niet te veel vast te houden aan wat we kennen maar met elkaar echt na te denken over de stad van 20, 25 jaar verder in de tijd. Wat heeft de stad van de toekomst nodig en hoe organiseren we daarvoor het opdrachtgeverschap? De lange lijnen dus. Het tweede dat we in de gaten moeten houden, is dat de ruimtelijke opgaves te vaak gekoppeld zijn aan de woningbouwplannen. Daar zitten de impulsen van het Rijk ook vooral op. Maar een gebied en een stad zijn meer dan alleen woningen. Het gaat om stedelijkheid en hoe mensen daar samenleven. Hoe zorgen we ervoor dat in Den Haag ook de bestuurders aan tafel komen die zorgen voor sport, cultuur en economie. In de Ontwerp-Nota Ruimte wordt een eerste poging gedaan, maar echte keuzes worden nog niet gemaakt.”

Kirsten Schipper, zelfstandig onderzoeker en publicist, jury 2026

“De rol van de opdrachtgever in relatie tot de ruimtelijke kwaliteit is essentieel. Dat was ook het interessante toen het architectuurbeleid in Nederland tot ontwikkeling kwam eind vorige eeuw: het samengaan van cultuurbeleid en ruimtelijke ordeningsbeleid. OCenW en VROM trokken samen op en de culturele kant werd verbonden met de bouweconomie en het opdrachtgeverschap. Het is een serieuze prijs, met een grote diversiteit aan opdrachtgevers die meedoen. Jammer is wel dat de Gouden Piramide niet meer zo toegankelijk is voor het grote publiek; nadat de Avro ophield met het uitzenden van de TVdocumentaires bij Kunstuur is daar niet meer iets voor in de plaats gekomen. Al is het publiek tegenwoordig waarschijnlijk beter te bereiken via andere platformen.”

“Terugkijkend denk ik dat de Rijksoverheid met de Gouden Piramide echt een impuls geeft aan het architectuurklimaat als geheel. Hoe het daar nu mee gesteld is? Dat is ingewikkeld. Als je ziet wat het College van Rijksadviseurs doet met bijvoorbeeld het Young Innovators-programma, prima. Dat geldt ook voor de adviezen die worden uitgebracht. Maar van een samenhangend architectuurbeleid is jammer genoeg geen sprake meer.”

“Waar aanvankelijk veel organisaties – Architectuur Lokaal, Berlage Instituut, Stimuleringsfonds, IABR – direct steun kregen van de verantwoordelijke ministeries, moeten veel van hen nu elke vier jaar geld aanvragen via de Culturele Basisinfrastructuur. Vooral voor kleine instellingen is dat een ingewikkelde puzzel die iedere vier jaar opnieuw gelegd moet worden. Ik denk: wanneer je als overheid bepaalde zaken echt wil stimuleren, dan moet je daar ook voor staan en dat niet via allerlei omwegen moet proberen te doen. Ik weet nog dat de aanvraag voor Architectuur Lokaal niet werd gehonoreerd, dat was echt paniek. Kort daarna viel die organisatie ook om.”

“Het is maar weer helemaal afwachten welke politieke wind er de komende tijd gaat waaien. Het stimuleren van het klimaat voor ruimtelijke kwaliteit – op basis van een beleid dat zich mede richt op culturele waarden – is lastig in deze tijd. Ik heb enige tijd geleden een presentatie gegeven hierover in de Tweede Kamer, maar dat sloeg totaal niet aan. Het ging alleen maar om de vraag hoeveel woningen er gebouwd kunnen worden. Men had überhaupt geen idee wat architectuurbeleid was c.q. zou kunnen betekenen.”

Francesco Veenstra, Rijksbouwmeester, voorzitter jury 2024 en 2026

“Het hele proces met de jury – van de samenstelling tot en met het met elkaar op pad gaan om de gesprekken met de genomineerde opdrachtgevers te voeren – zit op een consistente manier in elkaar. Het gesprek over wat goed opdrachtgeverschap is en welke lijnen de jury daarin ziet, wordt op deze manier goed gefaciliteerd. Ik merk ook dat het op pad zijn met de jury van de Gouden Piramide voeding geeft aan de vraagstukken die ik zelf als architect en Rijksbouwmeester op mijn pad vind. Tijdens de twee dagen dat de juryleden met elkaar op pad zijn, zie ik dat ze openstaan voor de visies van de anderen en die ook betrekken op hun eigen perspectief – dat is mooi om te zien.”

“Uiteindelijk gaat het er bij de Gouden Piramide over hoe opdrachtgevers vanuit hun rol ook echt persoonlijk betrokken raken bij een opgave en bereid zijn om daar langdurig aan bij te dragen. Dat is de rode draad, niet alleen van de winnaars maar ook van de genomineerden. Als ik kijk naar een project als dat in Blije aan de Friese waddenkust (Terp fan de takomst, red.), dat waren onbezoldigde burgers die een grote betrokkenheid bij hun direct leefomgeving hebben. Ik zag het ook bij de winnaar in 2022, de voorzitter van de stichting die het Holocaust-Namenmonument in Amsterdam na 20 jaar heeft weten te realiseren. Overigens zit daar ook een potentiële schaduwkant aan, dat er een alleenheerschappij aan de kant van de opdrachtgever ontstaat en alles voor het idee moet wijken – ook letterlijk. Een goede opdrachtgever ziet in dat er ook andere belangen zijn in de leefomgeving en dat het gaat om balanceren tussen het eigen belang en het algemeen belang. En is bereid om daar naar te luisteren.”

“In de betrokkenheid van een opdrachtgever speelt ook de factor tijd een rol. Ik geloof niet dat wanneer je even een paar jaar bij een project zit, je werkelijk een voorname rol kunt spelen. Om de simpele reden dat die processen altijd veel langer duren. Een andere belangrijke kwaliteit is dat je kunt samenwerken met andere mensen en andere disciplines – ook in de tijd gezien. Een goede opdrachtgever ziet in dat hij aan de voorkant bijvoorbeeld meer visionaire ontwerpers nodig heeft en dat er in een latere fase ook ontwerpers nodig zijn die het project ‘volhoudbaar’ kunnen uitvoeren. Een opdrachtgever die dat inziet, komt vooruit – en komt heel ver.”

“Ik ben voor de editie van 2026 heel benieuwd welke lijn de jury gaat ontdekken in de inzendingen. Gaat het over nieuwbouw, over gebiedsontwikkeling, over de inzet van bestaande bouw, over de ontwikkeling van een nieuwe bouwcultuur? Dat moet allemaal blijken. Een ding is duidelijk: we krijgen een goede doorsnede te zien van wat er in Nederland gebeurt. De inzichten die daaruit ontstaan, worden gedeeld, onder meer met een uitgebreide publicatie. Daarbij ben ik me ervan bewust dat beleid voor ruimtelijke kwaliteit in Den Haag geen status aparte heeft, ook al heeft Nederland daar een zekere traditie in. Elke ambitie moet nu eenmaal bevochten worden, dat zie je bijvoorbeeld net zo goed in de discussie over stikstof en de toekomst van de landbouw. Maar ook voor ruimtelijke kwaliteit hebben we goede pleitbezorgers nodig; ik zie in dat verband bij de Gouden Piramide opdrachtgevers die een balans weten te vinden tussen hun eigen belang en het collectieve belang. Zij realiseren meer dan sec een vastgoedopgave maar hebben oog voor de bredere maatschappelijke impact van hun project. Dat is interessant.”

“In mijn ervaring is het uiteindelijk het fysieke resultaat wat telt en geldt. Daar moet de samenleving het mee doen. Maar het is wel de vraag of opdrachtgevers in toenemende mate een rol willen spelen in de fase ná de oplevering. In dat kader vind ik de rol van beheercoöperaties bijvoorbeeld een interessante. Ik ben benieuwd of die langere betrokkenheid ook bij andere vormen van project- en gebiedsontwikkeling kan gaan gelden. Daarmee wordt het eigenaarschap van een project op een andere manier ingevuld en krijgt het begrip ‘proces’ ook een andere lading. Niet alleen van hoe je tot realisatie komt, maar ook wat er in de tijd erna gebeurt.”