Analyse De vandaag naar de Tweede Kamer gestuurde Nota Ruimte markeert de terugkeer van het Rijk in de ruimtelijke ordening. Onze ‘nationale omgevingsvisie’, zoals de ondertitel luidt, toont vooral hoe verknoopt de ambities op het gebied van ‘water en bodem’, ‘landbouw en natuur’, ‘economie en energie’ en ‘wonen, werken en bereikbaarheid’ met elkaar zijn. Maar voor de zo gewenste regie van het Rijk over de ruimtelijke ontwikkeling van ons land moet er nog wel wat gebeuren.
Kon de vandaag gepresenteerde definitieve Nota Ruimte überhaupt nog wel verrassen? De afgelopen jaren werden immers al diverse voorlopige versies van die nota gepresenteerd: het ‘ontwerp’ (september 2025), het ‘voorontwerp’ (juni 2024) en als eerste de ‘contourennotitie’ (oktober 2023). Het antwoord op de vraag is echter wel degelijk ‘ja’. De definitieve Nota Ruimte is nog eens 70 bladzijden dikker geworden dan de laatste ontwerpversie en legt hier en daar nieuwe of afwijkende accenten.
Kijk meteen maar eens goed naar de foto op de cover. Ten tijde van de Ontwerp-Nota Ruimte was Mona Keijzer namens de BBB verantwoordelijk minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening. De coverfoto toonde toen een pastoraal weidelandschap, vintage BBB. In de definitieve versie kijken we uit op een druk bereden snelweg die via een brug voert in de richting van een stad. De natuur in de verte bestaat niet zozeer uit weiden, maar uit bos. Het is een signaal dat er (hoe lang nog?) een andere politieke wind waait, die ook de inhoud van de nota beroert. Het onder Keijzer afgezwakte adagium “water en bodem sturend” wordt in de definitieve Nota Ruimte weer volop als “richtinggevend” omarmd. Ook een aantal passages over landbouw en natuur leest anders, meer ten faveure van de natuur.
Woordenspel
Er is nóg iets wat aan de omslag frappeert: de woorden “Nationale Omgevingsvisie” die prominent onder de titel “Nota Ruimte” staan afgedrukt. Vanuit gemeentehoek klonk de afgelopen jaren kritiek dat de moeder van al hun omgevingsvisies old school zou zijn, oftewel een in steen gebeitelde “nota”. Alsof het Rijk de in 2024 ingevoerde Omgevingswet en haar cyclische instrumentarium niet helemaal serieus nam. Ook het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) was daar afgelopen zomer in een reflectie op de Ontwerp Nota Ruimte kritisch over. De kwestie gaat daarbij verder dan een woordenspel. In de Omgevingswet staat een goede balans tussen het benutten en beschermen van de leefomgeving centraal. Dat “beschermen” sijpelt in de teksten van de definitieve Nota Ruimte sterker door dan in de ontwerp-versie, bijvoorbeeld in de aandacht voor milieu en gezondheid en in de toegevoegde paragrafen over onder meer water- en luchtkwaliteit.
In weerwil van het toegenomen aantal bladzijden is in het uitvoeringshoofdstuk fors geschrapt
De inhoud, dan. Bekend was dat er in veel gemeente- en provinciehuizen gehaast werd doorgebladerd naar het kaartje met de VISTA-strategieën voor regionale ontwikkeling, om te zien welke keuze men kreeg toebedeeld. In de definitieve Nota Ruimte staat het op pagina 227. Een aantal regionale lobby’s is erop beloond. Vooral het noorden verschiet ten opzichte van de ontwerp-versie hier en daar van kleur: onder meer de regio Noord-Holland-Noord, Emmen en de vier samenwerkende Friese steden krijgen meer contour op de laatste VISTA-kaart. Al ziet de Kop van Noord-Holland de plannen voor extra woningbouw voorlopig sneuvelen wegens gebrek aan economische dragers voor de regio.
Goed geluisterd
In een ‘reflectie’ op de Ontwerp-Nota Ruimte had het PBL begin dit jaar naast waardering een vijftal serieuze aanmerkingen. Het PBL wilde bijvoorbeeld meer samenhang zien tussen thema’s als wonen, werken, energie, landbouw en natuur, indachtig ook de ontkokeringsfilosofie van de Omgevingswet. Daarnaar lijkt nu goed te zijn geluisterd. Andere wensen van het PBL zijn in mindere mate of helemaal niet gehonoreerd. Zo wilde het planbureau het adagium van ‘meervoudig ruimtegebruik’ in de Nota Ruimte vervangen door het politiek gevoeliger ‘ruimtevraag beperken’. Dat kwam er niet door. Ook de verlangde scherpere ruimtelijke keuzes en het waarborgen van de implementatie van de Nota Ruimte hebben de opstellers van de Nota Ruimte slechts beperkt gehonoreerd. Sterker: in weerwil van het toegenomen aantal bladzijden van de Nota Ruimte is in het uitvoeringshoofdstuk fors geschrapt. De ambtenaren die bij de Nota Ruimte zijn betrokken, verwezen bij de presentatie ervan naar de uitvoeringsagenda die komend voorjaar wordt verwacht. Daar wordt de implementatie-wens in goedgemaakt.

‘De haven van Galamadammen, Friesland’ door Steve Photography (bron: Shutterstock)
Wat is nu, al met al, de afdronk van de onder minister Hugo de Jonge ingezette ontwikkeling van een nieuwe Nota Ruimte? De verwachtingen waren behoorlijk gespannen. Het Rijk had de ruimtelijke ordening begin deze eeuw met een gerust hart naar de lagere overheden gedecentraliseerd – Nederland heette toen ruimtelijk gezien goeddeels ‘af’ te zijn. Het bleek met de energietransitie, de klimaatverandering en de oprukkende woningnood weldra toch wat anders te liggen. Met regionaal geschipper kwamen we er niet; het Rijk moest het stuur weer in handen zien te krijgen.
Onontkoombaar document
De nieuwe Nota Ruimte is vooral een inventariserende nota geworden. Fraai en nauwgezet wordt erin geïllustreerd hoe alle maatschappelijke opgaven die we in Nederland te doen hebben op elkaar inwerken. In die zin is het een onontkoombaar en rijk document voor iedereen die op de een of andere wijze bij gebiedsontwikkeling is betrokken. Het Rijk zet er, behoedzaam, weer zijn stempel mee op de ruimtelijke ontwikkeling van ons land. Maar datzelfde Rijk drukt in de nota nergens echt door om de pijn van onafwendbare keuzes alvast invoelbaar te maken. Zo blijft het uiteindelijk bij een op papier gestolde, brave stapeling van regionale en nationale ambities en van internationale verplichtingen. Te weinig, toch, om overtuigend als leidraad of vliegwiel te kunnen fungeren van de ruimtelijke ontwikkeling van ons land.
Cover: ‘Landmark luchtbruggen’ door Maarten Zeehandelaar (bron: Shutterstock)






