In Zweden is fabrieksmatige woningbouw allang opgeschaald

Of het nu speelt in één van de snelste gebiedsontwikkelingen van het land, bij de bouw van betaalbare woningen in Alphen aan den Rijn of rondom gebiedsontwikkelingen in zowel bestaande als nieuwe gebieden: fabrieksmatig bouwen is al jaren aan een opmars bezig in Nederland. En of die term dan wordt gehanteerd of de begrippen ‘modulair’ en/of ‘industrieel’ bouwen worden gebruikt: overheden zien deze vormen van bouwen gezamenlijk als dé manier om sneller, duurzamer en goedkoper te bouwen. En minister Boekholt-O'Sullivan van Volkshuisvesting gaf vorige maand aan dat over vier jaar minimaal de helft van de Nederlandse woningen uit de fabriek moet komen. Nu is dat nog maar twintig procent. Na de zomer volgt een actieplan waarin de minister deze plannen verder uitwerkt.

Open samenwerking

Maar niet alleen in ons land wordt deze manier van bouwen als een belangrijk antwoord gezien op de vraag hoe er in korte tijd voldoende (betaalbare) woningen kunnen worden gerealiseerd. Ook in de Verenigde Staten staat industrieel bouwen vol in de aandacht. Alleen, stellen drie wetenschappers in nieuw wetenschappelijk onderzoek, het huidige landschap in Amerika voor deze vorm van bouwen is “complex, divers en onzeker.” In het deze maand in Urban Studies verschenen artikel, onderzoekt het drietal waar het misgaat. Het begint volgens de wetenschappers al bij de vraag wat industrieel bouwen precies is en bij de discussies over welke termen en vormen er wel of niet onder deze manier van bouwen vallen.

Ondanks de miljarden die (onder andere) private investeringsfondsen inmiddels in deze vorm van bouwen hebben gestoken, heeft de sector in de VS “nog niet de volwassenheid of consistentie bereikt die deze sector in bijvoorbeeld Zweden wel heeft.” Het Scandinavische land wordt door de wetenschappers in het artikel als voorbeeldland gebruikt. Industrieel bouwen heeft zich sinds het begin van het nieuwe millennium sterk ontwikkeld in Zweden. Een belangrijke succesfactor was daarbij de aanwezigheid van het triple helix-model: een nauwe samenwerking tussen bouwende partijen, de wetenschap en de overheid.

Zweedse universiteiten stelden op basis van onderzoek een gemeenschappelijke taal en begrippenkader op, die vervolgens door alle spelers in de sector werd overgenomen en op basis van praktijkervaringen waar nodig werd aangepast. Daarnaast gebruikten overheden deze meer uniforme taal en praktijkkennis als basis voor het (te ontwikkelen) beleid. Inmiddels onderhouden Zweedse universiteiten nauwe relaties met industriële bouwers zodat de lijntjes kort blijven en pilotprojecten (en bijbehorende financiering) snel van de grond komen. “Deze positieve feedbackloops zijn afhankelijk van open samenwerking en kennisdeling tussen belanghebbenden, inclusief degenen die anders met elkaar zouden concurreren.” Door deze manier van samenwerken zijn er drie productielijnen ontstaan: losse eengezinswoningen, losse appartementengebouwen voor speciale groepen als studenten en middeninkomens en volledige woonprojecten voor deze groepen. Daarbij is ook veel aandacht voor houtbouw als duurzame manier van ontwikkelen en bouwen.

Coördinatie

De drie wetenschappers benadrukken dat in beide landen, ondanks het verschil in succes, ondernemers en een groeiend aantal overheidsinstanties geloven dat industrieel bouwen een belangrijke rol speelt in het oplossen van de woningcrisis. Het wordt erkend als een belangrijk instrument om sneller, goedkoper en kwalitatief beter te bouwen. Dat maakt dat de dynamiek in de woningbouwsectoren in beide landen op veel punten overeenkomsten laat zien. Zowel in de VS als in Zweden is er een tekort aan geschoolde arbeidskrachten en zorgen stijgende woningprijzen er voor dat de eerdergenoemde voordelen belangrijke drijfveren zijn om industrieel bouwen op een grotere schaal te implementeren in gebiedsontwikkeling.

In het artikel noemen de onderzoekers, naast het adopteren van de eerdergenoemde triple helix-methode, nog drie andere lessen die de Amerikanen van de Zweden kunnen leren. Allereerst moeten overheidsinterventies altijd strategisch van aard zijn. “De vroege Zweedse voorbeelden van innovatie en versnelling door overheidsgestuurde standaardisatie vormden een belangrijk precedent voor het efficiënt verschuiven van de Zweedse woningmarkt naar industrieel bouwen.” De Zweedse overheid investeerde al decennia in onderzoek naar de problemen in de woningbouwsector. “Opvallend is dat de overheid geen ‘winnaars’ heeft aangewezen door bedrijven met specifieke bouwmethoden te bevoordelen in beleid of financiering.” Industrieel bouwen wordt ook niet verplicht gesteld, maar door het beleid wel sterk bevorderd.

In Amerika ondervindt de industrie die zich met deze vorm van bouwen bezighoudt volgens de onderzoekers – net als in Nederland – nog veel problemen met de financiering,. Dat geldt evenzeer voor het vinden van de juiste locaties en het omgaan met lokale bestemmingsplannen en bouwvoorschriften. Zweden laat zien: “Die problemen kunnen worden aangepakt door een betere coördinatie binnen en tussen overheidsinstanties op verschillende niveaus.”

Zweedse lessen

Harmonisatie van bouwvoorschriften is de volgende belangrijke les. “Met name de overgang naar prestatiegerichte bouwvoorschriften in de jaren negentig maakte de bouw mogelijk van hogere houtskeletconstructies en vele andere methoden om industrieel bouwen mogelijk te maken. En misschien nog belangrijker is de Zweedse (op Europese codes gebaseerde) hervorming van de bouwvoorschriften voor de hele woningbouwsector geweest. Deze veranderingen hebben bouwers gestimuleerd om resultaatgerichte meetmethoden te gebruiken.” Deze objectieve maatregelen stelden bedrijven in staat te innoveren en te optimaliseren op het gebied van kosten en snelheid. “Meer open bouwvoorschriften helpen ook om de misvatting te weerleggen dat industriële bouwmethoden beperkt zijn tot standaardwoningen, en tonen aan dat ze woningen kunnen opleveren tegen lagere kosten en met een hogere kwaliteit. Zweden heeft decennialang bewijs geleverd dat deze doelen niet met elkaar in conflict zijn.”

Tot slot kunnen volgens de wetenschappers de bouwbedrijven kosten besparen door veel integraler te werk te gaan (van levering tot ontwerp en van productie tot ontwikkeling). Daarmee kunnen ze deze manier van bouwen met veel minder risico in de bedrijfsvoering integreren. Met deze vier lessen kunnen de Verenigde Staten de Zweedse successen in hun eigen praktijk evenaren, is de belangrijkste conclusie van het onderzoek. “Systemische verandering is daarbij wel noodzakelijk. Stabiliteit, succes en schaalvergroting vereisen een robuuste coördinatie tussen de publieke en private sector, en een culturele verschuiving in de manier waarop de bouwsector de woningbouw opvat.”