Jane Jacobs was ook econoom – en wat voor een!

Als je als ruimtelijke ordenaar Jane Jacobs zegt, denkt men aan levendige straten, gemengde buurten, kleine bouwblokken en ogen op straat. Aan het begin van mijn carrière was dat overigens nog mondjesmaat, vandaag de dag is het een vanzelfsprekendheid. Men denkt aan haar vernietigende kritiek op de modernistische stedenbouw en haar pleidooi voor de menselijke maat. Haar The Death and Life of Great American Cities (1961) hebben de meeste planologen wel in hun boekenkast staan.

Toch was dat niet het eerste boek van Jacobs dat ik las. Dat was Cities and the Wealth of Nations (1984), dat een overweldigende indruk op me maakte. Vreemd is dan dat minder bekend is dat Jacobs zich minstens zo intensief bezighield met economie, zo niet intensiever. Haar ideeën over de economische ontwikkeling van steden zijn misschien wel even relevant als haar stedenbouwkundige inzichten. En raken in mijn ogen wel degelijk ook de ruimtelijke ordening.

Invloedrijke kenner

Terecht dus dat de nog prille Jane Jacobs Society in oktober in Amsterdam een bijeenkomst wijdde aan haar economische gedachtegoed, aan de hand van een presentatie van hoogleraar economische geografie Gert-Jan Hospers en een paneldiscussie. Hospers heeft Jane Jacobs aan het einde van haar leven nog geïnterviewd en geldt in Nederland als een invloedrijke kenner van het werk van deze Amerikaanse journaliste. Interessant is dat deze gezaghebbende denkster geen academische opleiding heeft genoten, maar door haar enorme belezenheid, betrokkenheid en wandelingen tot heldere analyses kwam die verschillende disciplines op hun kop zetten. Jane Jacobs keek niet vanuit stedenbouwkundige principes of economische modellen naar de stad, maar keek vanuit de stad naar stedenbouw en economie.

Hospers verrast mij al direct door te melden dat naast de hiervoor genoemde werken, The Economy of Cities (1969) en The Nature of Economics (2000), een voor mij onbekend werk van haar hand verscheen: Systems of Survival: A Dialogue on the Moral Foundations of Commerce and Politics (1992). Volgens Hospers betoogt Jacobs hierin dat een goed functionerende samenleving berust op twee fundamenteel verschillende morele systemen: de commerciële moraal van handel, samenwerking en vrijwillige uitwisseling, en de bestuurlijke moraal van gezag, loyaliteit en handhaving. Beide systemen zijn noodzakelijk, maar ongewenste vermenging kan leiden tot corruptie en maatschappelijke ontwrichting. Een uiterst belangrijke constatering die ook vragen oproept over de verhouding tussen overheid en economie. Waar ligt de grens tussen het scheppen van voorwaarden voor economische ontwikkeling en het daadwerkelijk sturen ervan? En hoe voorkomt de overheid dat publieke en private belangen ongewenst verstrengeld raken? Vragen die steeds weer terugkeren in het stedelijke discours in Nederlandse steden vandaag de dag.

De stad als economische broedplaats

Op een zeer toegankelijke manier introduceert Hospers het economische oeuvre van Jane Jacobs. Volgens haar ontstaat economische vernieuwing niet in de eerste plaats in directiekamers, laboratoria of overheidsprogramma's, maar in steden. Daar ontmoeten mensen elkaar, wisselen ideeën uit en ontstaan onverwachte combinaties van bestaande kennis en activiteiten. Dat klinkt tegenwoordig vanzelfsprekend. Iedere zichzelf respecterende gemeente heeft inmiddels innovatie, startups en creatieve bedrijvigheid in haar economisch beleid opgenomen. Maar Jacobs ging verder. Niet specialisatie, maar diversiteit vormt volgens haar de belangrijkste voedingsbodem voor economische vernieuwing.

Innovaties ontstaan immers dikwijls op de grensvlakken van verschillende sectoren. Wanneer ontwerpers, programmeurs, ambachtslieden, wetenschappers en ondernemers, maar ook bewoners, elkaar tegenkomen, ontstaan ideeën die binnen hun afzonderlijke werelden waarschijnlijk nooit waren bedacht. De stad is daarmee meer dan een verzameling bedrijven, meer dan een verzameling bewoners. Zij is een interactiemilieu. En dat interactiemilieu laat zich niet eenvoudig plannen.

Nieuwe bedrijvigheid ontstaat uit bestaande

Jacobs introduceerde een intrigerende verklaring voor economische groei: import replacement, importsubstitutie. Steden ontwikkelen zich doordat ondernemers producten en diensten die aanvankelijk van elders komen, zelf gaan vervaardigen. Niet simpelweg door bestaande productie te kopiëren, maar door die aan te passen, te verbeteren en er nieuwe activiteiten aan toe te voegen. Nieuwe bedrijvigheid groeit uit bestaande bedrijvigheid. Hospers wijst erop dat het oorspronkelijke succes van naoorlogs Japan hierop gestoeld is. Zo ontstonden daar nieuwe arbeidsdelingen, specialisaties en uiteindelijk nieuwe economische sectoren. Dat is een ander perspectief dan het gangbare economische beleid waarin overheden proberen succesvolle sectoren aan te trekken. Jacobs zou vermoedelijk een andere vraag stellen: welke bestaande economische activiteiten bieden mogelijkheden voor nieuwe bedrijvigheid?

Maar nieuwe bedrijvigheid ontstaat niet in een vacuüm. Ze heeft ruimte nodig. Letterlijk. Daarmee komen we bij een van Jacobs' bekendste uitspraken: “New ideas need old buildings.” Die zin gaat niet alleen over architectuur, al is het als pleidooi op te vatten dat we niet zo snel oude (bedrijfs)gebouwen moeten slopen. Het is vooral een economische constatering. Nieuwe ondernemers beschikken doorgaans niet over grote financiële reserves. Zij hebben betaalbare bedrijfsruimte nodig, moeten kunnen experimenteren en kunnen zich weinig risico veroorloven. Oude gebouwen, met hun relatief lage huren en aanpasbare ruimten, bieden daarvoor vaak de noodzakelijke voorwaarden. Dat verklaart waarom economische vernieuwing zo dikwijls begint in buurten die eerder weinig aanzien genieten.

Stijgende prijzen

Maar hier schuilt een paradox. Juist wanneer die buurten succesvol worden, stijgen de vastgoedprijzen. De pioniers die het gebied aantrekkelijk maakten, kunnen de huren niet langer betalen. De economische diversiteit die de ontwikkeling op gang bracht, wordt door het eigen succes bedreigd. Jacobs beschreef dit verschijnsel als “the self-destruction of diversity by success”. Economisch succes is dus niet hetzelfde als economische vitaliteit. Het eerste kan vooral op de korte termijn zichtbaar zijn. Vitaliteit schept juist de voorwaarden voor economische ontwikkeling op langere termijn. Wie door de Amsterdamse binnenstad loopt, ziet wat dat kan betekenen. Kleine werkplaatsen verdwijnen, bijzondere winkels maken plaats voor formules die overal hetzelfde aanbieden en bedrijfsruimte wordt steeds duurder. De stad blijft economisch aantrekkelijk, maar verliest tegelijkertijd een deel van haar vermogen om nieuwe economische activiteiten voort te brengen.

Hospers benadrukt nog een keer het belang van Systems of Survival. Voor Amsterdam is dat bijzonder relevant. De overheid moet ruimte bieden aan ondernemerschap, maar tegelijkertijd voorkomen dat vastgoedbeleggers, toeristische monoculturen en stijgende huren de economische verscheidenheid aantasten. Dat vraagt om een overheid die de voorwaarden voor een vitale stedelijke economie bewaakt, zonder het ondernemerschap zelf te willen organiseren. De belangrijkste taak voor de wethouder Economische Zaken is ervoor te zorgen dat ondernemers kunnen ondernemen, zonder dat de voorwaarden voor toekomstig ondernemerschap verdwijnen. Misschien is het behouden van een kleine fietsenmaker, een betaalbaar atelier of een ambachtelijke werkplaats economisch wel belangrijker dan het binnenhalen van een prestigieuze multinational. Dat laatste zijn de woorden van Hospers. Zelf zou ik ervoor pleiten beide te doen. De aanwezigheid van grote internationale ondernemingen hoeft immers niet ten koste te gaan van kleinschalige bedrijvigheid. Sterker nog, juist hun onderlinge verwevenheid kan nieuwe economische activiteiten voortbrengen.

De economie op ooghoogte

Jacobs’ economische denken is gebaseerd op de stad ingaan, kijken en proberen te verklaren wat je ziet. Hospers introduceert het prachtige begrip Spaziergangswissenschaft. Wie wil begrijpen hoe een stedelijke economie functioneert, moet de straat op. Überhaupt, wie de stad wil begrijpen, moet aan de wandel! Hospers pleit daarom voor het gebruiken van lokale ervaringskennis, kleine experimenten en zogeheten walkshops: niet tegenover elkaar vergaderen, maar samen door een gebied lopen en kijken wat er werkelijk gebeurt. En gelukkig is dat iets wat bij een aantal gemeenten in toenemende mate gebeurt: schouwen!

Dat is geen romantisch pleidooi tegen cijfers en economische analyses. Het is een waarschuwing tegen het idee dat de werkelijkheid volledig in indicatoren en beleidsnota's kan worden gevangen. Of uitsluitend in cijfers kan worden begrepen. Laat ik er ook een aforisme tegenaan gooien: statistieken liegen niet, maar vertellen niet altijd de waarheid. Een ondernemer, bewoner of andere gebruiker weet vaak beter dan een beleidsmaker of bestuurder waarom een bepaalde plek functioneert. Een bewoner ziet veranderingen die in gemeentelijke statistieken pas jaren later zichtbaar worden. En een planoloog kan op straat soms meer ontdekken dan achter zijn computerscherm.

Ervaringskennis

In de paneldiscussie met Jurriaan van den Eijkhof (adviseur voor bedrijvennetwerk ORAM), Tineke Brinkhorst (adviseur en coach samenwerking in winkelgebieden) en Angelo Bromet (oprichter broedplaats Prospect Eleven) kwam vooral het belang van lokale kennis naar voren. Maar ook de kritiek dat de overheid er onvoldoende in slaagt die kennis te verzamelen en daadwerkelijk te laten doorwerken in beleid. Ervaringskennis is er immers volop. De vraag is hoe die de weg vindt naar de ambtelijke organisatie en de politieke besluitvorming. De overheid is daar in mijn ogen simpelweg nog onvoldoende op ingericht. En dat terwijl die kennis broodnodig is om te begrijpen wat er werkelijk in de stad gebeurt.

De tijdens de bijeenkomst geuite roep om een Nederlandse Jane Jacobs, iemand die als intermediair tussen de dagelijkse stedelijke werkelijkheid en het beleid kan functioneren, is dan ook een interessante gedachte. Daarbij werd verwezen naar wijlen Nel de Jager, vermaard Amsterdams winkelstraatmanager. Zo iemand kan helpen de kloof te overbruggen tussen wat bewoners en ondernemers op straat ervaren en wat bestuurders en beleidsmakers achter hun bureau bedenken. Mijn conclusie uit de analyse van Hospers en het panel is dat de betekenis van Jane Jacobs voor de economie uiteindelijk in haar omkering van het perspectief ligt. Niet de economie bepaalt hoe de stad eruit moet zien. De stad, met haar diversiteit, ontmoetingen, betaalbare ruimten en onvoorspelbaarheid, maakt economische ontwikkeling mogelijk. De toekomst van de stedelijke economie ontstaat niet door alles wat succesvol is groter te maken, maar door ruimte te blijven bieden aan wat nog nauwelijks iets voorstelt.