young woman on street of London door Iakov Kalinin (bron: shutterstock)

De voetganger in de stad, een herontdekte ontwerpopgave

16 december 2022

4 minuten

Interview Mixed-use, levendige plinten, de stad op ooghoogte. Gaat het gedachtegoed van Raymond Unwin, Jane Jacobs, Jan Gehl, Sjoerd Soeters en Hans Karssenberg dan toch doordringen in de stedelijke verlichtingsopgave? In een interview in Plan Amsterdam geeft Ruwan Aluvihare, hoofdontwerper van diverse openbare ruimte projecten in de hoofdstad, zijn visie op de voetganger in het publiek domein.

“De stad op ooghoogte begint met het belang van oogcontact”, vertelt Aluvihare. “Uit neuropsychologisch onderzoek blijkt dat voetgangers van alle verkeersdeelnemers het meeste oogcontact met elkaar hebben. Dat zorgt voor een gevoel van gezelligheid en een sociale omgeving; essentieel om je thuis te voelen in een stad en er prettig te kunnen verblijven.” 

Gedeelde ruimte

Oogcontact draagt ook bij aan de veiligheid in het verkeer. Hierop is het idee van shared space (gedeelde ruimte) gebaseerd, voor plekken waar veel voetgangers een relatief kleine of smalle ruimte moet delen met ander verkeer. Een standaard inrichting biedt dan geen veilige oplossing. Aluvihare: “Doordat fietsers en voetgangers zonder ‘regels’ de ruimte met elkaar delen, dwing je mensen om oogcontact te maken en te communiceren hoe ze gaan bewegen. Dat werkt veel beter dan een verkeersbord met een waarschuwing.”

AMSTERDAM, THE NETHERLANDS - AUGUST 30 2020: Yellow signs on the street indicate a Shared Space area in Amsterdam, a concept where priority and rules are lacking for traffic. Focus on the signs door Henk Vrieselaar (bron: shutterstock)

Attentie: hier is in Amsterdam sprake van shared space. Verkeersgebruikers moeten hier veel beter op elkaar letten en er samen uitkomen.

‘AMSTERDAM, THE NETHERLANDS - AUGUST 30 2020: Yellow signs on the street indicate a Shared Space area in Amsterdam, a concept where priority and rules are lacking for traffic. Focus on the signs’ door Henk Vrieselaar (bron: shutterstock)


“Verder zien we dat voetgangers veel meer gericht zijn op een complete, stadse beleving. Terwijl automobilisten vaak doelgericht één winkel(centrum) bezoeken. Voetgangers gaan voor de ervaring van het shoppen én meer.” Hierdoor geven ze flink meer geld uit, wat weer van groot economisch belang is voor binnensteden.

Ontwerpen op ooghoogte 

Voetgangers beleven een stad dus heel anders dan andere verkeersdeelnemers en in het ontwerp van gebouwen en de openbare ruimte kun je daarop aansluiten. Maar hoe werkt dat precies? Het begint volgens Aluvihare met een straat van buiten (de stoep dus) naar binnen ontwerpen en niet andersom, zoals lange tijd gebruikelijk was. “Voetgangers kregen dan de ruimte die over was aan de zijkanten. Dat moet je omkeren. Een mooi voorbeeld hiervan is de Ferdinand Bolstraat. Het was een straat met alle vormen van verkeer en nauwelijks ruimte voor de voetganger. Bij de herinrichting kozen we voor een fijne, brede stoep. Met als gevolg één wisselspoor voor de tram en geen plek meer voor de auto.”

Het begint met een straat van buiten (de stoep dus) naar binnen ontwerpen en niet andersom, zoals lange tijd gebruikelijk was

Vervolgens zijn er vier belangrijke principes waarmee we ervoor kunnen zorgen dat een grote stad op ooghoogte aantrekkelijk en menselijk aanvoelt:

  • De hoogte en vormgeving van de plint (het onderste deel van de gevel) met voldoende transparantie, toegankelijkheid, ambacht en detail.
  • Een fijnmazige en gevarieerde korrel van functies op de begane grond.
  • Een aantrekkelijke en goed functionerende openbare ruimte.
  • Sequential vision, oftewel: opeenvolgende doorzichten met bijzondere plekken.

Aluvihare: “Alle succesvolle steden, zowel oude als nieuwe, zijn hierop gebouwd – van Barcelona tot New York. In tegenstelling tot de mislukte experimenten van het modernisme zoals de Bijlmer, die nu juist volgens deze principes wordt vernieuwd. En het zijn allemaal dingen waar ik in mijn eigen werk ook mee speel.”

Spain, Barcelona: Street scene with people residents tourists women men children on famous boulevard La Rambla in the city center of the Spanish town, kiosk, green trees and cars. July 01, 2018 door Rolf G Wackenberg (bron: shutterstock)

Voegangers bewegen zich door de stedelijke ruimte (hier in Barcelona) en nemen steeds de omgeving in zich op.

‘Spain, Barcelona: Street scene with people residents tourists women men children on famous boulevard La Rambla in the city center of the Spanish town, kiosk, green trees and cars. July 01, 2018’ door Rolf G Wackenberg (bron: shutterstock)


Zo kunnen ontwerpers bij hoogbouw de plint en enkele verdiepingen erboven een stuk naar voren laten uitsteken, waardoor mensen de hoogte van gebouwen nauwelijks ervaren. “Dit doen we veel in Amsterdam. Historische voorbeelden van ambacht en detail zijn natuurlijk Berlage en de Amsterdamse School. Maar je kunt ook denken aan iets simpels als een bankje in de plint.”

Door op de begane grond verschillende functies een plek te geven ontstaat interactie tussen binnen en buiten én tussen mensen onderling. “Dus geen grote supermarkt met één ingang en verder een gesloten gevel, maar een mix van winkeltjes, horeca, enzovoort.”

Bij (her)inrichting van de openbare ruimte wordt groen steeds belangrijker: “Voldoende groen is in Amsterdam al decennialang beleid, maar met het oog op klimaat en natuur is er nu een grote behoefte aan nog meer groen. Bovendien is groen altijd rijk aan detail.”

Met het oog op klimaat en natuur is er nu een nog grotere behoefte aan meer groen

“Op deze manier creëer je een rijkere ervaring, een soort cocon waarin mensen zich op hun gemak voelen. Met het laatste principe, sequential vision, rijg je die ervaring aan elkaar: hoe ontvouwt de stad zich op ooghoogte als je erdoorheen loopt? Kleine onderbrekingen – denk aan een kromming in een straat, een bruggetje waar je overheen moet of een knik in de gevel – zorgen ervoor dat een stad niet eindeloos voelt. Bij oude steden is dit allemaal vaak natuurlijk gegroeid, bij nieuwe kan je het erin ontwerpen. Dat hebben we bij IJburg gedaan en zetten we nu door in Haven-Stad. En waar het ontbreekt, zoals op sommige plekken in en rond de ringzone, kun je het zoveel mogelijk herstellen.” 

Ogen op straat

Behalve voor hoogstedelijk gebied, gelden de principes met nét een andere interpretatie ook voor straten in woonbuurten, benadrukt Aluvihare. “Transparantie kun je dan bijvoorbeeld vervangen door ‘ogen op straat’; voldoende zicht vanuit de woningen staat gelijk aan een veiligere omgeving.” 

Panoramic view of colorful old buildings along Gay Street in the Greenwich Village neighborhood of Manhattan, New York City NYC door Ryan DeBerardinis (bron: shutterstock)

Ogen op de straat, het werkt ook in rustiger straten met een woonkarakter, zoals hier in New York.

‘Panoramic view of colorful old buildings along Gay Street in the Greenwich Village neighborhood of Manhattan, New York City NYC’ door Ryan DeBerardinis (bron: shutterstock)


En niet te vergeten: omdat bewoners zelf het beste weten hoe ze hun straat of gebied beleven, moet je als ontwerper goed naar ze luisteren. Hij is dan ook een groot voorstander van ‘samen stadmaken’, een speerpunt in de omgevingsvisie van Amsterdam. Met één kanttekening, dat wel: “In vergelijking met andere landen hebben wij al veel democratische procedures om bewoners te betrekken. Maar dat doen we nu bijna altijd per project. Dat is eigenlijk niet logisch voor mensen. Het zou nog beter zijn als het een continu proces was, een permanent gesprek. Zo leer je de buurt beter kennen en kom je samen tot een breder perspectief, voor langere termijn.”

De eerste shared space achter station Amsterdam CS (er zijn er inmiddels meer), gefilmd door Thomas Schlijper.

Dit is een artikel uit Plan Amsterdam van de Gemeente Amsterdam.


Cover: ‘young woman on street of London’ door Iakov Kalinin (bron: shutterstock)


Jorien Rijntjes door Jorien Rijntjes (bron: LinkedIn)

Door Jorien Rijntjes

(Vak)redacteur/communicatie-allrounder met hart voor mens, maatschappij, duurzaamheid en innovatie


Meest recent

Wembley stadion in Londen door FedericoCangiano (bron: Shutterstock)

Het grote vlaggenschip, dit leert Feyenoord City ons over aanjagers en vertragers in gebiedsontwikkeling

De vervlechting van aanjagers met gebiedsontwikkeling creëert zowel kansen als risico’s, zo laten Wouter Jan Verheul en collega-onderzoekers van Arcadis zien met hun onderzoek naar Feyenoord City. Wat kunnen we hiervan opsteken?

Uitgelicht
Analyse

24 mei 2024

Project Groeneweerd, onderdeel van de Tuinen van Zandweerd in Deventer. door Jonah Samyn (bron: De Architect)

Landschappelijk klein wonen met elkaar, zo ontwerpt Woonpioniers dat

Het tikt behoorlijk veel boxjes: compact wonen zonder veel spullen en ballast, in de sociale huur, onder architectuur ontworpen en ingepast in stedenbouw en landschap. We kijken rond bij acht bijzondere tiny houses in Deventer.

Casus

24 mei 2024

GO weekoverzicht 23 mei 2024 door Gebiedsontwikkeling.nu (bron: Gebiedsontwikkeling.nu)

Dit was de week van de realiteitscheck

Deze week stond op Gebiedsontwikkeling.nu de realiteitscheck centraal. Van de woningbouw in het coalitieakkoord, de inzet van data voor de invulling van plinten en de manier waarop verdichting helpt bij een gezonde leefomgeving.

Weekoverzicht

23 mei 2024