Nationaal Holocaust Namenmonument door Kurka Geza Corey (bron: Shutterstock)

Twintig jaar Gouden Piramide toont trends in goed opdrachtgeverschap

24 januari 2024

4 minuten

Interview De Gouden Piramide, de rijksprijs voor inspirerend opdrachtgeverschap in de architectuur en gebiedsontwikkeling, bestaat twintig jaar. Voormalig jurysecretaris Peter Paul Witsen schreef ter ere van dit jubileum een essay. We blikken met hem terug en kijken vooruit.

Hoe zag opdrachtgeverschap eruit toen de Gouden Piramide in het leven werd geroepen?

“We hebben het over het jaar 2003, ruim voor de kredietcrisis van 2008. Het ging economisch goed en de stemming was behoorlijk optimistisch. Dat vertaalde zich in een flinke bouwproductie. Maar ook in een nogal aanbodgestuurde bouwproductie. Alles wat werd gebouwd, vond redelijk gemakkelijk de weg naar de markt. Dat klimaat was voor sommige opdrachtgevers weinig uitnodigend om aan een hoge architectonische kwaliteit te werken. Begrippen als verrommeling van het landschap en ‘witte schimmel’ deden de ronde – een aanduiding voor de wildgroei van uitbreidingen aan dorpsranden. Daar waren zorgen over. Nederland moest wel mooi blijven.”

Was dat de reden om de prijs in te stellen?

“De prijs kent voorgangers: de Bronzen Bever en de Zeven Pyramides. Maar je kunt wel stellen dat de prijs in zijn huidige vorm een reactie op dat klimaat was. In de eerste jaren maakten opdrachtgevers een goede kans op een nominatie als ze zelf de ambitie hadden om iets bijzonders neer te zetten en daar inspanningen voor leverden. Het accent lag op samen met een architect werken aan een goed ontwerp. De focus is steeds meer verschoven naar projecten die maatschappelijk iets willen bereiken.”

Hoe heeft die verandering plaatsgevonden?

“Vanaf de kredietcrisis werd de zoektocht ingezet naar andere vormen van opdrachtgeverschap. Zo won in 2013 het project Modekwartier/100%XL in Arnhem de Gouden Piramide voor gebiedsontwikkeling. De prijs werd niet alleen uitgereikt voor het stedenbouwkundig ontwerp. De wijk Klarendal was een achterstandswijk en daar moest iets aan gebeuren. Volkshuisvesting Arnhem, de woningcorporatie die er de meeste woningen in zijn bezit had, is vrijkomende winkelpanden tegen een betaalbare prijs gaan verhuren aan mensen uit de mode-industrie. Dat heeft die wijk een enorme opkikker gegeven. En de stad als geheel goed gedaan.”

Blauwestad, Groningen door Aerovista Luchtfotografie (bron: shutterstock)

Blauwestad Groningen, winnaar in 2005

‘Blauwestad, Groningen’ door Aerovista Luchtfotografie (bron: shutterstock)


“De woningcorporatie zette een proces in gang waarvan men zelf niet precies wist waar het uit zou komen. Maatschappelijke bewegingen kregen de ruimte. In die tijd kwamen meer organische vormen van opdrachtgeverschap bovendrijven. Dat is de laatste jaren verbreed naar wat ik ‘sociale duurzaamheid’ noem: opdrachtgevers die met een project bijdragen aan het cement van de samenleving.”

De laatste jaren zien we opdrachtgevers die met een project bijdragen aan het cement van de samenleving
Peter Paul Witsen, voormalig jurysecretaris Gouden Piramide

“In 2016 won het Xenia Hospice in Leiden de prijs. Zij willen jongvolwassenen die het einde van hun leven vroegtijdig zien naderen, niet ergens in een afgelegen oord wegstoppen. Maar juist midden in de stad te verzorgen, waar ze nog mee kunnen doen aan het stedelijk leven. De laatste winnaar is het Holocaust Namenmonument in Amsterdam. Dat is wat mij betreft de apotheose van de sociale duurzaamheidsgedachte.”

Wat maakt een opdrachtgever tot een inspirerende opdrachtgever?

“In mijn essay schrijf ik dat bezieling, vasthoudendheid en durf de belangrijkste eigenschappen van een goede opdrachtgever zijn. Bij gebiedsontwikkeling speelt vasthoudendheid een doorslaggevende rol: we krijgen regelmatig inzendingen met een doorlooptijd van twintig jaar. Langdurige betrokkenheid geldt ook voor personen. Binnen organisaties is het belangrijk dat er mensen zijn die een project naar zich toetrekken. De regie op zich nemen, enthousiasme vasthouden en de essentie van een plan bewaken.”

Verdana (Blok K) Funen in Amsterdam door Jan Joris Vereijken (bron: Wikipedia Commons)

Woongebied Het Funen Amsterdam, winnaar in 2011.

‘Verdana (Blok K) Funen in Amsterdam’ door Jan Joris Vereijken (bron: Wikipedia Commons) onder CC BY 2.0, uitsnede van origineel


“Die essentie moet je ook uitdragen. Je moet enthousiasme loskrijgen, niet alleen bij de ontwerper. Ook bij financiers, aannemers, omwonenden en specialisten. Je moet mensen achter een idee zien te scharen en ze tegelijkertijd de ruimte geven om hun professionaliteit kwijt te kunnen. Dat is iets wat een beetje in je bloed moet zitten.”

Zijn geslaagde projecten dan vooral afhankelijk van individuen?

“Het gaat er ook om hoe je opdrachtgeverschap organiseert. De winnaar van 2020, gebiedsontwikkeling Ooijen-Wanssum, heeft een rivierverruiming van de Maas in Noord-Limburg gerealiseerd. Alle fondsen die beschikbaar waren voor bijvoorbeeld waterveiligheid, economische ontwikkeling en natuurontwikkeling hebben ze bij elkaar weten te krijgen in een gebiedsfonds. Ze hebben subsidiënten overtuigd van de meerwaarde van een integrale aanpak voor het hele gebied. Dat goede basisidee hebben ze heel zorgvuldig vormgegeven door met alle betrokkenen afspraken te maken. Niet vanuit één groot masterplan, maar vanuit alle losse plekken en belanghebbenden redenerend.”

Ik hoop in de komende editie het landelijk gebied nadrukkelijker terug te vinden
Peter Paul Witsen, voormalig jurysecretaris Gouden Piramide

“Het komt altijd terug bij de menselijke factor. Dat is de grote lijn van twintig jaar Gouden Piramide. Institutioneel kan je best wat bereiken. Maar inspireren gaat altijd over samenwerking tussen mensen en persoonlijke motivatie.”

Wat hoop je de komende editie tegen te komen?

“Patronen zijn er uiteindelijk om doorbroken te worden. De afgelopen jaren ben ik telkens weer verrast door projecten waar ik nooit van had gedacht dat ze zouden kunnen. Wel hoop ik het landelijk gebied nadrukkelijker terug te vinden. Want daar ligt een enorme transitie-opgave die nog niet goed georganiseerd is. Ik hoop op goede voorbeelden die laten zien hoe je de omschakeling van de landbouw combineert met natuurontwikkeling, waterbeheer en misschien energie-opwek. Dat zou mooi zijn.”

De nieuwe ronde: Gouden Piramide 2024

Het is voor opdrachtgevers tot donderdag 25 januari 17.00 uur mogelijk om een project in te zenden voor de Gouden Piramide 2024. Meer informatie is te vinden via deze link. Na het sluiten van de indieningstermijn gaat de jury onder leiding van Rijksbouwmeester Francesco Veenstra zich buigen over de projecten.

Een mooie terug-in-de-tijd docu over de Gouden Piramide in 2006, toen er nog op de nationale televisie aandacht was voor dit onderwerp. In december 2023 werd deze overzichtsdocu gepresenteerd die de hele 20 jaar omspant.


Het essay van Peter Paul Witsen kan hier worden gevonden.


Cover: ‘Nationaal Holocaust Namenmonument’ door Kurka Geza Corey (bron: Shutterstock)


Kaz Schonebeek door Kaz Schonebeek (bron: LinkedIn)

Door Kaz Schonebeek

Redacteur Gebiedsontwikkeling.nu


Meest recent

Waddinxveen, Nederland door Menno van der Haven (bron: shutterstock)

Friso de Zeeuw: “Dit coalitieakkoord biedt kansen voor gebiedsontwikkeling en daarmee voor de aanpak van de wooncrisis”

Het coalitieakkoord dat gisteren werd gepresenteerd biedt volgens emeritus hoogleraar Friso de Zeeuw voldoende aanknopingspunten voor gebiedsontwikkeling en daarmee om de wooncrisis aan te pakken. “1 miljard euro per jaar, dat is geen kattenpis.”

Opinie

17 mei 2024

Wateroverlast Hattem door Paul Klein NL (bron: Shutterstock)

Klimaatrisico’s vragen om versneld en vooral veel concreter beleid

Het Planbureau voor de Leefomgeving heeft de risico’s van teveel en te weinig water in kaart gebracht. Conclusie: het beleid om de zo noodzakelijke klimaatadaptatie vorm te geven is te abstract. Een concretiseringsslag is node gewenst.

Onderzoek

17 mei 2024

GO weekoverzicht 16 mei 2024 door Gebiedsontwikkeling.nu (bron: Gebiedsontwikkeling.nu)

Dit was een week met een nieuwe toekomst in de glazen GO-bol

Dit was een week op Gebiedsontwikkeling.nu vol nieuwe toekomstvisies. Die zijn nodig voor droge voeten, betere centrumgebieden, bouwen ondanks netcongestie en een geslaagde formatie.

Weekoverzicht

16 mei 2024