Van hittekaravaan tot schaduwdoek: zo wil Arnhem de stad koeler te maken

Hitte heet wel de sluipmoordenaar van klimaatverandering, omdat veel gevolgen vooral indirect merkbaar zijn. Denk alleen al aan oversterfte na een hittegolf. De wereldwijde Heat Action Day in juni is een initiatief van het Rode Kruis om hiervoor aandacht te vragen. In Arnhem was dat het startschot voor een programma dat de hele zomer duurde. “Hitte staat bij ons vol in de aandacht, daarom wilden we er meer mee doen dan één actiedag,” vertelt Ronald Bos, bestuursadviseur Water en Klimaatadaptatie in de gemeente.

Meer bewustwording

In en om het centrum liggen vooroorlogse, dichtbebouwde wijken met weinig groen of schaduw en veel boven- en benedenwoningen. Bos noemt als voorbeelden het Spijkerkwartier, Klarendal en Het Broek. Het belangrijkste doel van het hitteprogramma was meer bewustwording: “Jarenlang trokken Nederlanders ’s zomers massaal naar Zuid-Europa voor de warmte. Door klimaatverandering moeten we anders gaan denken over wat hitte doet met de leefbaarheid in onze steden. Ook binnen de gemeente heeft nog niet iedereen op het netvlies welke eisen je bijvoorbeeld aan nieuwbouw moet stellen. Traditioneel wordt dan wel onderzocht hoe je de zon woningen in krijgt, maar niet hoe je ze koel houdt bij tropische temperaturen.”

De hele zomer stond in het centrum een door een Arnhemse ontwerpstudio ontwikkeld paviljoen. Het Umbra Pavillion is bekleed met textiel dat zowel schaduw biedt als zonnewarmte omzet in elektriciteit. Hitte bestrijden vraagt namelijk om slimme keuzes, stelt Bos. “Bomen geven schaduw, maar groeien langzaam en op de zandgrond hier is het al gauw te droog. Misschien zijn doeken dan (tijdelijk) op korte termijn effectiever.” In een nieuwe visie voor de binnenstad kijkt de gemeente hoe straten anders kunnen worden ingericht en tegelijk klimaatbestendiger kunnen worden gemaakt. Groen krijgt daarin een prominente rol.

Samen organiseren

Het hitteprogramma viel onder de Europese programma’s LIFE-IP Klimaatadaptatie en Cool Cities, waaruit Arnhem subsidies ontvangt. De gemeente was weliswaar aanjager, maar niet de enige organisator. Bos: “Door dit samen met bewoners, bedrijven en organisaties te doen beklijft het beter. Bovendien kan de overheid niet alles in haar eentje aanpakken en financieren. Daarom hebben we bijvoorbeeld ook woningcorporaties, het Klimaatverbond, de Dierenbescherming en het Rode Kruis erbij betrokken.”

In gemeentebeleid valt hitte – als het al specifiek aandacht krijgt – eigenlijk grotendeels onder het sociaal domein, omdat het over gezondheid gaat. Terwijl de aanpak nog vaak wordt opgepakt vanuit het beheer van de openbare ruimte. En landelijke programma’s rond klimaatadaptatie zijn tot nu toe vooral gericht op water, meent Bos: “Die verschillende beleidsterreinen komen niet vanzelfsprekend samen, dus hebben wij bij de hitteaanpak iemand van het sociaal domein erbij.”

Natuurlijk zonnescherm

Klimaatadaptatie heeft ook bij bewoners niet per se een hoge prioriteit. Zij willen zich vooral thuis voelen in hun wijk en een aangename leefomgeving. Dáár moet het verhaal over gaan, meent Bos: “Je hoeft het woord klimaatadaptatie zelfs niet eens te gebruiken. We willen de stad water- en hittebestendig maken, zodat mensen er prettig kunnen leven.” Vanuit Life-IP zijn al diverse projecten uitgevoerd, zoals de sloop van een sporthal om een park aan te leggen en een groene façade als natuurlijk zonnescherm voor een verzorgingshuis. “Zo maak je de stad niet alleen koeler, maar ook mooier.”

Waar de gemeente zich richt op klimaatadaptatie in de publieke ruimte, activeert Groen Arnhem bewoners in hun eigen huis en tuin. Willem Hofstede, projectleider van dit burgerplatform: “Wij bedenken acties die het voor mensen makkelijk maken om mee te doen, zoals regentonnen die we thuis bezorgen en plaatsen, en bomen voor vijf euro.”

Als onderdeel van het Heat Action Program organiseerde Groen Arnhem een hittekaravaan door enkele volkswijken. “Er was een wagen waar je tuintegels kon omruilen voor groen en energiecoaches gingen langs de deuren om bewoners hulp te bieden. Ze hingen bijvoorbeeld zonneschermen van oude lakens aan ramen. Aan het eind van de dag hadden we een aanhanger vol tegels voor de stort en waren honderd zonneschermen opgehangen.”

In een oven wonen

Bewoners coachen is belangrijk, vindt Hofstede: “Lang niet iedereen weet dat je op het heetst van de dag ramen en deuren beter dicht kunt houden en veel tuinen zijn volledig versteend. Bovendien hebben veel bewoners van dichtbevolkte wijken een kwetsbare gezondheid. Dat maakt hitte een urgent probleem. We horen schrijnende verhalen van mensen van wie het huis door de woningcorporatie goed is geïsoleerd, maar waar luchten vervolgens onmogelijk blijkt door herrie buiten of technische obstakels. Dan woon je in een oven.”

Uit de reacties op de hittekaravaan maakt Willem Hofstede op dat bewoners blij zijn met de aandacht voor hitte: “Ze voelen zich vaak niet gehoord door instanties en denken dat ze dan alleen maar stilletjes kunnen afwachten tot de hitte voorbij is. Wij willen mensen meer controle geven via eenvoudige, betaalbare oplossingen. Die zitten vaker in gedrag dan in techniek.” De hittekaravaan bracht ook entertainment mee: muziek, theater, een watergevecht. Een bewuste keuze, aldus Hofstede: “De overheid komt vaak niet verder dan boetes of subsidies. Mensen verleiden, zoals bedrijven doen, gebeurt nauwelijks. Maar met een belerende insteek bereik je niemand. Daarom brengen wij onze boodschap – hoe serieus die ook is – liever met enthousiasme en gratis ijsjes.”