Water en bodem sturend vraagt meer ruimtelijk denken in het waterdomein

Het wordt natter en droger in Nederland. Door onze keuzes in de ruimtelijke inrichting en waterbeheer hebben we de afgelopen eeuwen het bodem- en watersysteem naar onze hand gezet. We voeren het water zo snel mogelijk af. Dat is niet langer vol te houden; met alleen technische maatregelen kunnen we de gevolgen van klimaatverandering niet oplossen. Ook in de gebiedsontwikkeling en ruimtelijke inrichting van ons land zullen we een bijdrage moeten leveren aan klimaatbestendigheid. Het is belangrijk om de ‘sponswerking’ van de stad en het landschap te vergroten, om zo beter om te kunnen gaan met periodes met extreme buien én om water vast te houden voor droge periodes. Oftewel: ruimte vinden voor de sponsprincipes ‘vasthouden,’ ‘vertragen’ en bergen’ in de verstedelijkingsopgave én omdenken naar ruimtelijke systemen in de waterwereld. De vraag die we daarbij elke keer stellen is deze: beginnen we met de verstedelijking of starten we vanuit het waterperspectief?

Elkaar leren verstaan

De Regionale Sponsstrategie richt zich op het vergroten van de zogenoemde sponswerking van de bodem: het vermogen van het water- en bodemsysteem om water vast te houden, vertraagd af te voeren en te bergen. Dit mag niet leiden tot belemmeringen of schade toebrengen aan ruimtelijke functies zoals wonen, recreatie, natuur en landbouw. Bij het opstellen van de strategie in Zwolle hebben we gewerkt met een interdisciplinair team met managers, hydrologen en stedenbouwers/ landschappers. Deze samenwerking was nodig voor het proces in de stroomgebieden met de verschillende experts van provincies, gemeenten en waterschappen. Samen het gebied én de klimaatopgave doorleven, dat vormde de eerste stap om elkaars taal te spreken.

De tweede stap bij het opstellen van de strategie was samen scherp krijgen wat sponswerking nu precies is. We lieten de sponsprincipes op de kaart landen en koppelden daar de mogelijke maatregelen in het landelijk en stedelijk gebied aan. Daar werd het spannend: zodra je het op kaart zet, komen (huidige en toekomstige) gewenste functies in het gebied onder druk te staan. Een voorbeeld: sommige goede landbouwgronden liggen hoog in het watersysteem en daar is waarschijnlijk geen aanvoer van water in droge periodes meer mogelijk, als we voorbij 2050 kijken. Daar is de opgave urgent om over te stappen van een systeem dat afvoert naar een systeem dat vasthoudt – met mogelijk effecten op de agrarische bedrijfsvoering.

Maar ook de stad ontkomt niet aan aanpassingen. We zijn veel situaties tegengekomen waar een lokale gebiedsontwikkeling werd voorgesteld op plekken die cruciaal zijn in het regionale bodem- en watersysteem. Prioriteit geven aan het laatstgenoemde is dan niet eenvoudig. Gelukkig weten we uit onze geschiedenis dat we juist sterk zijn in ons aanpassen aan veranderende omstandigheden, dat het helpt als je tijdig kunt voorsorteren. Door te agenderen ontstaat de urgentie om na te denken hoe het systeem in elkaar zit en welke keuzes gemaakt moeten worden.

Zorgen voor doorwerking

NOVEX-gebied Zwolle is een netwerksamenwerking van Rijk, provincies, gemeenten en waterschappen. Er is geen top-down-sturing. Dat maakt dat er veel is geïnvesteerd door de programmamanagers van de Regio Zwolle en ons team in de samenwerking tussen de partijen. We hadden rekening te houden met verschillende snelheden. Noem het ‘het ongemak van de tussenruimte,’ ofwel: wie voelt zich wanneer en waar verantwoordelijk voor in dat gelijke speelveld. Tegelijk is dat de kracht van de aanpak geworden.

Door het gezamenlijke proces per stroomgebied (er zijn er acht in het gebied) aan te sturen vanuit de inhoud, zowel ambtelijk als bestuurlijk, zijn de principes, de maatregelen en de sponskaart doorleefd en gedragen. Daardoor is in een groot aantal gemeenten de kaart al vertaald in de omgevingsvisie, waarmee de kaart ook sturend wordt voor gebiedsontwikkelingen. En door de koppeling aan de verstedelijking, gecombineerd met een goede samenwerking binnen het NOVEX-programma, vindt er al een concrete doorvertaling plaats van de sponsprincipes in bijvoorbeeld de uitwerking van het regionale programma stationsomgevingen.

Schakelen tussen schaalniveaus

De sponsstrategie richt zich op de realisatie van een bodem- en watersysteem dat kan meebewegen met toenemende verschillen en extremen in de verschillende seizoenen, veroorzaakt door de klimaatverandering. Voor een optimale sponswerking is het belangrijk naar het hele systeem te kijken en op ieder schaalniveau: van regio naar stroomgebied naar project. In een samenhangend systeem heeft iedere locatie invloed op de andere, zowel hydrologisch als ruimtelijk en daarmee verschuiven ook de verantwoordelijkheden van de partijen. Sponswerking is daarmee niet de verantwoordelijkheid van één overheid of het waterschap. Het is goed denkbaar dat in een gebiedsontwikkeling alle maatregelen kloppen maar de gebiedsontwikkeling zelf het grotere water en bodemsysteem frustreert. Een strategie vanuit de regio en stroomgebieden is nodig om voor gebiedsontwikkelingen de juiste maatregelen te nemen.

In de sponsstrategie zijn verschillende voorbeelduitwerkingen gemaakt, om daarmee concreet te maken wat de sponswerking betekent voor gebiedsontwikkeling. Met dit ontwerpend onderzoek worden de watermaatregelen ruimtelijk en de betreffende gebiedsontwikkeling klimaatinclusief. De lessen zijn legio. Een voorbeeld: het mantra van de verstedelijking is verdichting. Daar zijn goede redenen voor maar tegelijk kan het water en bodemsysteem lokaal zo zwaar belast worden dat problemen lokaal niet meer op te lossen zijn. In dat geval wordt er afgewenteld op het hogere systeem. Dat is niet de bedoeling. Er zijn dus situaties waar verdichting niet het beste antwoord is of waar op zijn minst goed onderzoek moet plaatsvinden, zodat het toevoegen van gebouwde programma’s plaatsvindt onder de juiste voorwaarden. Een andere les is dat gebiedsontwikkeling juist kan bijdragen aan het klimaatrobuust maken van een situatie. Hier kan ruimte gevonden worden voor aanliggende buurten en wijken waar die ruimte niet (meer) is. Een ontwikkeling kan bijvoorbeeld een flinke plus nemen in de waterbergingsopgave waarmee een naastgelegen buurt ontlast wordt. Dit vraagt slim nadenken over het kostenverhaal om de financiële haalbaarheid van de ontwikkeling niet onderuit te halen.

Gevolgen voor verstedelijking

De Regionale Sponsstrategie werkt door in de verschillende NOVEX-programma’s. Sponswerking speelt een belangrijke rol in de afweging waar en hoe te bouwen. Het ontwerpend onderzoek van de voorbeelduitwerkingen laat zien dat de sponsprincipes doorwerken in programma’s, projecten en samenwerkingen. Voor een robuust bodem- en watersysteem, het fundament voor gebiedsontwikkeling, is een transitie nodig van water afvoeren naar water vasthouden – we gaven het hierboven al aan. Deze transitie gaat niet zeker vanzelf: onze bestaande werkwijzen, reflexen en ruimtelijke inrichting gaan daar nog niet altijd van uit. Het vraagt om goede afspraken, concrete vervolgstappen en om elkaar vasthouden op de gewenste ontwikkeling. Per stroomgebied worden daarom afspraken gemaakt over de samenwerking tussen de partijen en borging van de strategie. Maar we moeten ook concreet werk maken van een klimaatrobuuste ontwikkeling van de regio. Door te doen, leren we de juiste maatregelen op de juiste situatie toe te passen. En dat leidt in veel gevallen ook tot aanvullend en verdiepend onderzoek. Het is mogelijk dat hieruit aanvullende eisen aan een gebiedsontwikkeling worden gesteld. Voor de financiële haalbaarheid van de ontwikkeling kan dat een probleem zijn. Aanvullende investeringen zijn dan nodig vanuit bijvoorbeeld Rijk en regio.

De ontwikkeling van de Regionale Sponsstrategie Zwolle heeft de werelden van water en ruimte beter verbonden. Voor een succesvolle implementatie van de strategie en de gewenste transitie in het denken en doen is het wel belangrijk om opgedane kennis, inzichten en bewustzijn blijvend breed te delen tussen de verschillende disciplines van de gebiedsontwikkeling. We moeten af van de reflex: “doe dan maar een norm.” Eigenlijk is onze oproep: verdiep je in wat de opgave is. Onderzoek hoe proceseisen aan gebiedsontwikkeling aangepast kunnen worden, hoe ‘water en bodem sturend’ landt in grondexploitaties of afgestemd is met ruimtelijk beleid. Combineer de verschillende manieren van denken en doen. Durf te verbeelden! Hierin kunnen de ontwerpende disciplines veel in betekenen. Toekomstwaarde groeit met een lonkend perspectief!