Naoorlogse woningbouw in de Groningse wijk De Wijert door GRAS (bron: GRAS)

Bewoners mixen: menging is terug van (nooit helemaal) weggeweest

29 maart 2023

5 minuten

Verslag Gemengde wijken - en daarmee het aanpassen van de woningvoorraad - zijn terug van weggeweest. Het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid ziet het als middel om kansengelijkheid te stimuleren en verschillen tussen wijken te verkleinen. Maar is het altijd een goed idee om te mengen? En hoe dan? Platform31 organiseerde het webinar ‘Gemengde wijken herladen’. Aan het woord kwamen André Ouwehand (TU Delft), Olga Boot (Gemeente Schiedam) en Radboud Engbersen (Movisie).

“Gemengde wijken zijn terug van weggeweest, maar waren nooit écht weg”, vertelt André Ouwehand, onderzoeker bij de TU Delft. Al in de 19e eeuw ontstaat in Engeland het idee om wijken te mengen. Vanaf begin 20e eeuw krijgt het idee in Nederland wisselende aandacht. In de jaren 80 en 90 krijgt de gemengde wijkgedachte een nieuwe impuls. Dit leidde tot de Nota Stedelijke Vernieuwing met als belangrijk speerpunt: een gedifferentieerde woningvoorraad en bevolking in de stedelijke vernieuwingswijken.

Na 2011 stopte deze wijkaanpak en vielen de rijksmiddelen weg. De gemengde wijk raakte op de achtergrond, maar komt eind 2018 terug op de agenda door het rapport ‘Veerkracht in het corporatiebezit’. Dit rapport concludeerde dat de leefbaarheid in buurten met relatief veel corporatiebezit achteruitgaat sinds 2012, er steeds meer kwetsbare groepen wonen en dat er een neerwaartse spiraal lijkt te ontstaan.

Belang van sociaal beheer

Om de concentraties van kwetsbare groepen en de neerwaartse spiraal in kwetsbare wijken te doorbreken kwam het mengen van vroeger weer bovendrijven als mogelijke oplossing. Maar er zijn ook kanttekeningen te plaatsen, wat met name in de wetenschap ook veel is gedaan. Ouwehand: “Is mengen vooral goed voor de wijk of ook goed voor de bewoner? Sociale achterstand los je niet op enkel door problematiek te verdunnen”. Ouwehand wijst daarom op het belang van sociaal beheer in een wijk en investeren in onderwijs en het sociale domein.

Meer weten over de sociale opgaven in stedelijk gebied en wat partijen in gebiedsontwikkeling kunnen betekenen voor sociale duurzaamheid? Kom naar het SKG Jaarcongres Gebiedsontwikkeling op 30 maart en schrijf je in voor de themasessie Sociale impact en GO.

Daarnaast maakt de manier van mengen uit. Sloop-nieuwbouw zonder dat bewoners kunnen terugkeren in de wijk leidt tot verzet. Beleid moet mét inwoners worden gemaakt, zo bleek uit de evaluatie van het Nationaal Programma Rotterdam-Zuid: “Zorg dat zij de aanpak dragen en ga niet top-down mengen.” Uit onderzoek blijkt daarnaast dat menging op laag schaalniveau ook tot spanningen kan leiden. Denk daarom meer in de richting van homogene blokken in heterogene wijken. Ten slotte moet worden voorkomen dat door sloop-nieuwbouw de kwetsbare bewoners geconcentreerd terechtkomen in een andere wijk. Ouwehand adviseert: “Kijk integraal naar alle wijken in een stad of regio.”

Praktijk in focusgebied Schiedam

De gemengde wijkaanpak speelt ook in de Schiedamse wijken Nieuwland en Oost. Deze wijken maken onderdeel uit van de focusgebieden in het Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid (NPLV). Olga Boot, programmamanager Stedelijke Vernieuwing, vertelt over de manier waarop Schiedam wil mengen: “We mengen door te bouwen voor sociale stijgers in de wijk. We willen mensen behouden, niet vervangen.”

Boot laat zien dat mengen in de praktijk lastig is in kwetsbare wijken. “Veel woningen zijn van slechte kwaliteit en moeten gesloopt worden. Voor deze verwaarloosde woningen kunnen we niet nieuwe woningen voor hetzelfde huurbedrag van €300 per maand terugbouwen”. Ook bij participatie van bewoners bij het mengen van wijken zet Boot kanttekeningen. “Je wilt dit mét bewoners doen, maar er zijn grenzen.” Zo’n grens ligt bijvoorbeeld bij de vraag óf een complex wel of niet gesloopt moet worden. Boot: “Waar we wel over in gesprek gaan: de termijn waarbinnen sloop/nieuwbouw plaatsvindt, wat de gemeentelijke aanpak inhoudt en de vraag of bewoners in de wijk of elders een woning willen.”

Om te weten wat wel en niet werkt, heb je kennis nodig van de buurt en wijk
Radboud Engbersen

Tussen Schiedam Oost en Nieuwland bestaan grote verschillen. Nieuwland kenmerkt zich door een hoog aandeel corporatiebezit. Hier kan de gemeente relatief gemakkelijk afspraken maken met de woningcorporatie om woningen en buitenruimte te verbeteren. Dat is anders in Oost vanwege het grote aandeel particuliere bezit. “Hier moeten we een andere aanpak ontwikkelen”, vertelt Boot. Deze mensen zijn vaak financieel niet in staat hun woning te verbeteren, of de woningen zijn in bezit van particuliere verhuurders die nauwelijks onderhoud plegen.

Daarnaast hebben grote herstructureringsopgaven een grote impact op de hele stad. Boot: “Als we op één plek veel slopen, zetten we de stad op slot voor andere mensen met urgentie. Veel mensen hebben dan een tijdelijke of nieuwe woning nodig.”

Verbinden van de gemengde wijk

“De sociaaleconomische segregatie neemt toe in Nederland”, stelt Radboud Engbersen, programmaleider Sociale Basis bij Movisie. In zijn bijdrage schetst hij de noodzaak van een sociale aanpak bij het mengen van wijken. Net als Ouwehand laat hij zien dat het aandeel mensen met sociaaleconomische achterstanden toeneemt in wijken met veel corporatiebezit. Deze toename is deels te verklaren door extramuralisering: een ontwikkeling waarbij mensen die eerst intramuraal (in zorginstellingen) werden opgevangen, in de wijken werden geplaatst en daar zorg aan huis krijgen.

Staalmanpark door Ivan Nio (bron: Uitgeverij Thoth)

Ook in een gebied als Amsterdam Nieuw-West wordt volop nagedacht over gemengde buurten en wijken

‘Staalmanpark’ door Ivan Nio (bron: Uitgeverij Thoth)


Als onderdeel van het project ‘Wij in de wijk’ deed Engbersen onderzoek naar hoe mensen met verschillende achtergronden contact hebben met elkaar. Het onderzoek ging uit van twee theoretische concepten: bonding en bridging capital. Bonding capital verwijst naar contacten binnen een groep of gemeenschap en bridging capital bestaat uit contacten tussen groepen en gemeenschappen. Uit onderzoek blijkt dat deze laatste categorie erg belangrijk is om te stimuleren, want deze overbruggende contacten heb je niet zomaar. Opbouwwerkers kunnen dit soort ontmoetingen stimuleren en faciliteren op specifieke ontmoetingsplekken. Engbersen: “Ontmoeten hoeft dan helemaal niet zo intensief te zijn. Een mate van familiariteit kan al helpen. Interactie is dan beperkt, maar men ziet en herkent elkaar.”

Voorkom de inclusiekramp

“Om te weten wat wel en niet werkt, heb je kennis nodig van de buurt en wijk”, stelt Engbersen. Alleen dan weet je welke plekken als ontmoetingsplek gebruikt worden, zoals een bibliotheek, kringloopwinkel, kerk, Hema-restaurant of een park met speeltoestellen. Dit kun je vervolgens stimuleren en faciliteren. “Voorkom dan wel de inclusiekramp”, waarschuwt Engbersen. Soms is het juist wenselijk dat groepen ervoor kiezen om onder elkaar te willen zijn. “Dit hoef je niet meteen tussen groepen te verbinden.” Hij vertelt over een groep Poolse vrouwen die een club heeft gevormd om elkaar te ondersteunen. Ze helpen elkaar bijvoorbeeld met het leren van Nederlands, waardoor ze zich gesterkt voelen om deel te nemen aan de samenleving.Maar er is meer nodig dan local knowledge over bestaande ontmoetingsplekken. Wie een meer gemengde wijk wil realiseren ontkomt niet aan investeringen in adequate professionals (community organizers) én de juiste binnen- en buitenvoorzieningen. Engbersen: “Accommodatiebeleid is lang sluitpost geweest in het sociaal beleid van heel veel gemeenten, daar kan niet langer sprake van zijn bij mengingsambities.”

Serie “Herstructurering 2.0”

Er komen grote fysieke opgaven op kwetsbare wijken af, zoals verduurzaming, aanpassing aan klimaatverandering en het bouwen van extra woningen. Tegelijkertijd spelen hier diverse sociaalmaatschappelijke opgaven, zoals armoede en schulden, schooluitval en werkloosheid. Platform31 pleit voor een brede wijkaanpak en organiseerde hierover een serie van drie webinars over deze deelonderwerpen:

  • Verdichting en leefbaarheid in kwetsbare wijken
  • Kansen voor leefbaarheid in de vernieuwing van de openbare ruimte
  • Gemengde wijken herladen

Meer informatie over deze webinars vindt u op de website van Platform31.


Dit artikel verscheen eerder op de website van Platform31.


Cover: ‘Naoorlogse woningbouw in de Groningse wijk De Wijert’ door GRAS (bron: GRAS)


Jontsje Fennema door - (bron: linkedin.com)

Door Jontsje Fennema

Junior projectleider bij Platform31

Inge Kok Postma door - (bron: linkedin.com)

Door Inge Kok Postma

Senior projectleider at Platform31


Meest recent

Dommelse Watermolen door BotMultichill (bron: Wikimedia Commons)

Water, bodem én historie sturend

Historische Geo-informatie Systemen (HGIS) kunnen worden gebruikt als hulpmiddel bij ontwerpopgaven die worden gestuurd door water en bodem. Toevoeging van de historische laag zorgt voor bewustwording en zelfs draagvlak.

Onderzoek

23 februari 2024

Waterfront Harderwijk, eerder winnaar van de SKG Publieksprijs door Sebastian van Damme (bron: Synchroon)

Stem nu op uw favoriet voor de SKG Publieksprijs 2024!

Stem nú op uw favoriete duurzame gebiedsontwikkeling. Tijdens het SKG Jaarcongres op 28 maart wordt bekend gemaakt welk project de SKG Publieksprijs 2024 wint.

Uitgelicht
SKG Nieuws

23 februari 2024

Vos Logistics, Oss door Joyce Roosenhart (bron: Wikimedia Commons)

‘Verdozing’ tegengaan – met nog grotere dozen (die zelfs de lucht in kunnen)

De groei van het aantal grote distributiecentra – ‘dozen’ in de volksmond – zet onverminderd voort. Om het landschap te sparen, stellen logistiek wetenschappers voor distributiecentra te bundelen in grote clusters.

Onderzoek

23 februari 2024