De lessen van de Gouden Piramide (deel 3): de grote verbouwing van Nederland

Ira Koers, interieurarchitect en eigenaar bureau Ira Koers, jury 2010

“De discussies waren best pittig. Het lastige punt daarbij is natuurlijk – althans in relatie tot een aantal van de andere leden van de jury – dat je ook collega’s bent. Je kent elkaar in ieder geval uit het vakgebied. Daarom is het goed dat een ‘buitenstaander’ uit een beschouwende beroepsgroep meekijkt en -discussieert. In dit geval was dat Dieuwke van Ooij van Nieuwsuur.”

“De inzendingen waren zeer divers. Van het woningbouwrenovatieproject Dudokhaken in Amsterdam Nieuw-West tot enkele indrukwekkende transformatiegebouwen, met een publieke invalshoek. Zoals Bouwkunde City in Delft en de Hermitage in Amsterdam. Gebouwen die verder gaan dan de directe betekenis voor de gebruikers, ik vond dat belangrijk. Veel bestaande gebouwen werden ingediend; nu vinden we dat vanzelfsprekend maar dat was het destijds niet. Daar waren we als jury best wel voorlijk mee, om te wijzen op gebouwen die echt een heel andere functie kregen. Maar het was ook het jaar van Vacant NL in Venetië waarbij alle leegstaande gebouwen in Nederland door RAAAF in kaart waren gebracht. Het hing in de lucht.”

“Het was crisistijd en je zag dat disciplines over de grenzen heen keken van het eigen vakgebied. Als interieurarchitect was ik er eerlijk gezegd wel beducht voor: wat gaan architecten met het interieur van die bestaande gebouwen doen? Kijk bijvoorbeeld naar de winnaar, een geweldige transformatie op zich – van kerk naar school. Maar als interieuropgave is het niet eens zo heel best gelukt, het is een doos in een kerk. Weliswaar met vrolijke kleuren met kinderen, maar de herbestemming is hier bijzonderder dan het ontwerp. De kunst van de opdrachtgever zit in de keuze voor het behoud van de kerk, in plaats van nieuwbouw.”

“Het was leerzaam voor mij om me te verdiepen in de rol van de opdrachtgever. Dat je je bewust wordt dat er een relatie is waarin het niet alleen gaat om vraag-antwoord maar dat je ook echt met elkaar een chemie moet hebben. En andersom ook: als je in het begin die klik niet hebt, dan weet je gewoon dat het heel moeilijk kan worden. Die kennis heb ik er aan over gehouden en we hebben daarna ook echt wel projecten gecanceld omdat we ontdekten: we zitten er niet met dezelfde energie in. Als je zelf veel geeft en de ander alleen neemt, dan wordt het niks. In die tijd deden we zelf veel werk voor de Universiteit van Amsterdam en dat besef werkte voor ons als een verlichtend inzicht: we kunnen heel goed met deze mensen en daarom lukken dingen juist wél. Daar wordt niet vaak bij stilgestaan en het is goed dat de Gouden Piramide daar de aandacht op vestigt. Volhouden is zeker een belangrijke eigenschap; de winnaars in Hengelo hebben ongelooflijk lang geploeterd om überhaupt die school in die kerk te kunnen krijgen.”

“De opgaven voor Nederland in de toekomst? Dat is persoonlijk voor mij; ik doe onderzoek naar de psychiatrische ziekenhuisterreinen in ons land. Ik heb ze allemaal in kaart gebracht, het zijn er 36, om te kijken wat ervan geworden is – ook van de mensen die daar woonden. Tweederde is inmiddels ontmanteld, de gevolgen wil ik laten zien maar ook hoe je deze terreinen op een andere manier kan inzetten. Ik denk dat de huidige grote druk op de woningvoorraad ook sterk samenhangt met allerlei publieke voorzieningen die aan het verdwijnen zijn, denk aan de ouderenzorg maar ook de psychiatrische woonzorgvormen. Dat is wel iets om ons zorgen over te maken, we moeten hier iets mee.”

David Hamers, onderzoeker en programmaleider Planbureau voor de Leefomgeving, jury 2011

“Als professional zit je vaak heel diep in je eigen werk en dan is het leuk om daaruit te treden en met heel diverse collega’s over een thema te spreken, in dit geval goed opdrachtgeverschap. Omdat iedereen verschillende invalshoeken heeft, leer je ook anders kijken. Dat nam ik zeker mee naar mijn eigen werk. Bij de gesprekken van de jury in de bus merkten we dat het niet alleen gaat om het ruimtelijk ontwerp, maar ook om het gebruik van plekken. Bij deze nominaties waren veel gebieden echter net pas gereedgekomen, of zelfs nog niet helemaal. We zagen al wel de eerste tekenen van gebruik, bijvoorbeeld in het Máximapark in Utrecht Leidsche Rijn. De ontwerpers van West8 hebben daar onder meer het Lint geïntroduceerd, een multifunctioneel hardloopcircuit. Een slimme ingreep, die mensen verleidt om in beweging te komen.”

“Het bracht bij mij de vraag op: eigenlijk zou je na 15 jaar nog eens terug moeten gaan om te kijken hoe deze plekken anno nu functioneren, een soort revisited. Het zou zeker voor ontwerpers maar ook voor opdrachtgevers standaard moeten zijn, dat ze na verloop van tijd terugkeren en de lessen ter harte nemen. En dat ze dus niet ontwikkelen met één eindbeeld en één statisch gebruik voor ogen, maar de mogelijkheid van evolutie inbouwen. Een tweede punt dat ik heb meegenomen uit de jurering is dat de beste projecten aan de voorkant heel helder de waarden hadden gedefinieerd. Die gaan verder dan de belangen die partijen hebben, zoals een sluitende businesscase. Het deed me ook denken aan de slogan die veel gemeenten hanteren voor hun openbare ruimte: schoon, heel en veilig. Op zich en ook samen zijn ze prima, deze criteria, maar ze zijn niet voldoende voor een fijne plek op termijn. Het is het minimale niveau, wat er dan ook uitkomt.”

“Het moet om veel meer dingen gaan: om sfeer, om identiteit, de sociale waarde. Maar ook de ecologie bijvoorbeeld. Wat dat laatste betreft, was de inzending van waterschap Regge en Dinkel wel een bijzondere in ons rijtje met nominaties. Waterberging werd niet als een puur technische machine ingezet, maar heel mooi in het landschap ingepast. Dat is dus iets anders dan een belang, het gaat over de publieke waarde op lange termijn. Hoe kunnen we dergelijke waarden aan de voorkant van planprocessen al meenemen? Dat vergt meer van een opdrachtgever dan een spreadsheet op je beeldscherm zetten en gaan rekenen.”

“Mijn derde leerpunt heeft betrekking op de communicatie van partijen. En dat gaat over de verschillende talen die gesproken worden. Een wateringenieur spreekt een andere taal dan een landschapsontwerper. Ben je bereid je in de ander te verdiepen en te ontdekken waar de diepere drijfveren van haar of hem uit bestaan? Je moet willen weten wat de ander beweegt. Zo nee, dan wordt het heel moeilijk. Dan krijg je op zijn best een aantal objecten die individuele belangen behartigen, maar niet een collectieve waarde. In de huidige praktijk is dat weer zeer relevant: het gaat om een veelheid van functies die een plek moeten krijgen, bijvoorbeeld niet alleen om woningbouw. Voor die integrale opgave moet je het gesprek buiten het eigen domein durven aangaan.”

“En je moet de opgave dus breder durven definiëren. Het gaat niet alleen om nieuwe woningen bouwen, het gaat primair om het wonen – en hoe we dat vormgeven. Er zal zeker bijgebouwd moeten worden, maar kijk ook naar wat er al is en hoe we dat beter kunnen gebruiken. En betrek daar ook nadrukkelijk het werken bij; organiseer dat dichter in buurt, anders wentel je dat hele vraagstuk af op de – toch al overbelaste – infrastructuur. Neem naast banen ook de voorzieningen mee; de mens is immers veel meer dan een forens. En een ander aspect – wat bij onze jurering in 2011 nog niet of nauwelijks aan de orde was – is de energievoorziening en de levering van voldoende drinkwater. Bovendien, 1,65 miljoen woningen erbij – het aantal dat wordt genoemd in de Ontwerp-Nota Ruimte – dat doet ook iets met ons landschap. Beleidsmakers, planners en ontwerpers zullen de verhouding tussen ‘rood’ en ‘groen’ opnieuw moeten doordenken. Die dimensies mis ik in het debat, zeker ook in de afgelopen verkiezingstijd. De opgaves worden zeer eendimensionaal gemaakt en platgeslagen. Als vakmensen moeten wij durven uitzoomen, laten we hier vooral niet kritiekloos in meegaan.”

“Ten opzichte van 15 jaar geleden zijn er veel nieuwe vraagstukken bijgekomen en daar moeten we met elkaar antwoorden op verzinnen. Op de demografische uitdagingen bijvoorbeeld, zoals het verder toenemen van het aantal kleine huishoudens. Maar ook de instroom van arbeidsmigranten; hoe zij nu moeten wonen, dat is bar en boos. Dat gaat uiteindelijk over humaniteit. Ik vind dat de bouwsector op dat soort vraagstukken vaak heel traag reageert. Ook dit raakt het vraagstuk rond goed opdrachtgeverschap. Er ligt voor alle partijen een taak om dat op te pakken.”

Rudy Stroink, oprichter van Dutch Spring, jury 2013

“2013 was op zich een moeilijke tijd, volop crisis. Maar het was een heel gezellig schoolreisje met de Gouden Piramide, weet ik nog wel. Veel gelachen in de bus en een buitengewoon dynamisch gezelschap in de jury. Veel tegenstellingen en veel verschillende opvattingen over architectuur en opdrachtgeverschap. Wat ik daarbij aanreikte? Wel, mijn hele leven staat in het teken dat ontwikkelaar, zeker in Nederland, een essentieel en mooi beroep is. We zitten echter net onder de tweedehands autoverkoper wat reputatie betreft. En dat merk je aanvankelijk ook in zo’n gezelschap, dat ze toch met wat vreemde ogen naar je zitten te kijken. Als dan blijkt dat je zelf ook architectuur hebt gestudeerd en vervolgens de meningen deelt, dan blijk je ineens veel dichter bij elkaar te staan. Voor mij was dat de belangrijkste ervaring en ik denk dat dat wederzijds was in de jury. Zo’n schoolreisje bindt wel.”

“Uiteindelijk hebben we met de jury voor Modekwartier Arnhem gekozen en ik denk dat ik daar wel een belangrijke rol in heb gespeeld. Omdat ik juist het aanpakken van ingewikkelde dingen heel interessant vind. Met steden die langzamerhand van kleur verschieten en qua functies veranderen. Hoe kun je daar een slimme strategie op ontwikkelen? Dat ging daar de goede kant op. Het thema is onverkort actueel: een van de kenmerkende verschijnselen van deze tijd is dat de wereld steeds monofunctioneler wordt. Kantoren worden steeds kleiner, het aantal winkels in de stad loopt terug en dat geldt ook voor de publieke voorzieningen. De stad is tegenwoordig voor 80 tot 90 procent wonen, dat was minder. Het wordt monofunctioneler en daardoor niet per se beter. Terwijl de kracht van de stad juist in het multifunctionele zit. Daar zit voor mij wel de grote opgave, hoe je daar de interactie tussen de verschillende functies tot stand kunt brengen. Ik houd een vurig pleidooi om de meer bedrijfsmatige en ambachtelijke functies terug in de stad te krijgen. De overheid kan daar de randvoorwaarden voor stellen maar het zijn de ontwikkelaars die – met de poten in de maatschappij – daar de impuls aan moeten geven.”

“Wat ik in de jury nog maar weer eens gemerkt heb, is dat je aan mensen die uit andere disciplines komen vaak moet uitleggen wat voor jou als ontwikkelaar juist heel vanzelfsprekend is. Ik worstel al langer met de haat-liefde verhouding die ik met architecten heb. Omdat ik er zelf ook een ben, daar zit die spanning: als je veel op elkaar lijkt, heb je ook sneller ruzie. Ik heb het meegemaakt dat wanneer ik nog maar één zin uitsprak, die gelijk met enorm veel kritiek werd ontvangen. Zo van: hoe kom je daar nu bij? Daar heb ik het belang begrepen van elkaars taal leren spreken en elkaar goed uitleggen wat precies je intenties zijn. Niet met grote sprongen voorwaarts maar met kleine stapjes tegelijk. Zittend in de jurybus gingen er soms ook discussies helemaal over mijn hoofd heen en dan merkte ik opnieuw bij mezelf: voor mij als opdrachtgever moeten architectuur en stedenbouw echt wel wortels in de maatschappij hebben, anders gaat het teveel zweven. Art for art is niet mijn ding.”

“Kijkend nu naar de discussie in de vakwereld over PPS en nieuw vertrouwen, dan constateer ik dat de verschillen wel groter zijn geworden. Toen ik begon kwam ik aan de overheidskant nog wel maatjes tegen met wie we minstens een of twee Maagdenhuizen hadden bezet. Met elkaar waren we eensgezind van mening dat de wereld moest veranderen en welke idealen daaraan ten grondslag zouden moeten liggen. Sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw zijn we langzamerhand toch meer in een meer gestructureerde wereld terechtgekomen, met heel veel codes. Die codes goed begrijpen, dat is toch wel een stuk ingewikkelder dan 20, 30 jaar geleden gaat het allemaal erg traag. Het zal wellicht aan mijn leeftijd liggen, maar eind jaren tachtig ging het echt nog over thema’s die ertoe doen. Terug naar de stad, de herontdekking van het stedelijk leven. Ik merk het in deze tijd, laatst nog in aanloop naar de verkiezingen: waar gaat het nou echt over? Het gaat alleen maar om wat ons onderscheidt in het verschil met de ander. Niet in wat ons samen bindt of wat we samen kunnen opbouwen.”

Guido Wallagh, adviseur gebiedsontwikkeling, jury 2024

“Het met elkaar bezoeken van de locaties, verspreid over twee dagen, mondt uit in een soort doorlopend goed gesprek. Laat onverlet dat ik ook twijfels had. De eerste begon al bij het beoordelen van de inzendingen, met de jury in Amsterdam. Je moet het daarmee doen maar ik vroeg me wel af: is dit nou dé dwarsdoorsnede van Nederland. Zeker niets ten nadele van de genomineerden, maar ik had een beetje het gevoel: is this all there is? Dat zette bij mij wel iets van een rem op het proces. Ik miste bijvoorbeeld een aantal belangrijke projecten op het gebied van het werken. De nieuwe werkomgevingen, ze zijn er wel maar ik zag ze niet terug. Ook de corporatie-inbreng vond ik mager, eerlijk gezegd. En ten tweede: ik zie Nederland als het gaat om ruimtelijke inrichting en stedelijke vernieuwing volledig vastlopen in een praatcircus. Ik heb het idee dat er nog amper opdrachtgevers zijn die hier bovenuit steken. We praten, we checken, we doen nog maar eens een onderzoek, we kijken naar de ander omdat het niet lukt: het is bijna een wonder dat er nog een steen op elkaar komt in dit land.”

“We blijven maar gaan voor een 10 of zelfs een 11 en daardoor stapelen we alleen maar ambities, ideeën en voorstellen verder op elkaar. Daarnaast heb ik het gevoel dat het vertrouwen binnen overheden, maar zeker ook tussen overheden en andere partijen, echt van mensen afhankelijk is – en dat is heel kwetsbaar. Met andere woorden: het opdrachtgeverschap is echt aan een revisie toe. De rijksprijs is daar bij uitstek het vehikel voor, maar terugkijkend vraag ik me af ook wij voldoende onder de motorkap hebben gekeken bij de genomineerden? In het verlengde daarvan: zitten er niet teveel ontwerpers in de jury en te weinig opdrachtgevers? Dat als observaties achteraf. Kijkend naar mijn eigen praktijk in 2025, dan constateer ik dat we onze sterke traditie van publiek-private samenwerking en opdrachtgeverschap uit de jaren negentig van de vorige eeuw voor een belangrijk deel verloren zijn. Ten tijde van de Vierde Nota Ruimtelijke Ordening was er veel meer sprake van wederzijdsheid. De overheid gaf richting, maar ook ruimte aan corporaties, ontwikkelaars en anderen om initiatieven op te pakken. Andersom articuleerden corporaties en marktpartijen duidelijk wat zij van de overheid nodig hadden.”

“Momenteel lijken partijen eerder met zichzelf dan met elkaar bezig te zijn. Hierdoor spreken partijen aan de voorkant van gebiedsontwikkelingen onvoldoende uit wat zijzelf inbrengen en van anderen verwachten. Risicomanagement verdringt op deze manier het organiseren van samenwerking en opdrachtgeverschap. In die zin is de Gouden Piramide actueler en urgenter dan ooit.”

“Binnen gebiedsontwikkeling zie ik een herwaardering voor de buurt. De plek waar het dagelijkse leven voltrekt, waar de spontane ontmoeting op de galerij of op straat bijdraagt aan het gevoel om erbij te horen, waar gewoond en gewerkt wordt en waar voorzieningen voor sport en onderwijs dichtbij zijn. Dit vraagt om een hechte samenwerking tussen partijen uit vrijwel alle denkbare domeinen: ruimtelijk, sociaal, economisch, cultureel, veiligheid. Ik zie positieve voorbeelden, bij de Röellbuurten in Amsterdam Nieuw-West waar de gemeente en de drie corporaties zichzelf in de spiegel hebben aangekeken en onderkenden dat er na jarenlange participatie, in de buurten maar weinig verbeterd was. Op basis van de participatie en tal van onderzoeken, hebben de partijen een visie op de buurten geformuleerd, afspraken gemaakt om tot uitvoering te komen en doorbraken geforceerd op dossiers waarover zo langzamerhand alles al wel gezegd was.”

“Helaas kunnen de goede voorbeelden niet verbloemen dat op veel plekken in het land de samenwerking tussen partijen stroef verloopt, het opdrachtgeverschap hapert of zelfs niet van de grond komt. Het lijkt alsof we het verleerd zijn. En als dat zo is, doet dat een appèl op het weer aanleren van een cultuur van opdrachtgeven. Een tweejaarlijkse prijs met een winnaar, overige genomineerden, bijzondere inzendingen en essays biedt hiervoor een belangrijk fundament. Maar is dit voldoende? Is het niet onze plicht als professional om na te denken over hoe we met elkaar en op meer structurele manier weer een cultuur van het opdrachtgeven laten opbloeien?”