Analyse De Nijmeegse Vierdaagse zit er weer op. Mark Eichner liep voor de elfde keer in vier dagen tijd in totaal 200 km. Bij de start viel hem een bijzondere vergelijking in: de Vierdaagse kunnen we zien als een tijdelijke stad. Een stad met een duidelijke infrastructuur, eigen gebruiksregels, voorzieningen, ontmoetingsplekken en een herkenbare identiteit. Juist daarom bevat de Vierdaagse naar zijn idee interessante lessen voor gebiedsontwikkeling.
Wat tijdens het wandelen vanzelfsprekend lijkt, is het resultaat van een omvangrijke organisatie. Routes moeten veilig en toegankelijk zijn. Verkeersstromen moeten worden gescheiden en gestuurd. De medische ondersteuning moet op het juiste moment beschikbaar zijn. Bewoners en ondernemers moeten weten wat er gaat gebeuren. En wanneer het weer, de drukte of een incident daarom vragen, moet de organisatie snel kunnen bijsturen. In feite ontstaat er ieder jaar gedurende enkele dagen een tijdelijke stad. Wat kunnen we daarvan leren?
Begin bij het gebruik
Bij gebiedsontwikkeling ligt de aandacht vaak eerst op gebouwen, infrastructuur, grondposities en procedures. De Vierdaagse laat zien dat een gebied pas werkelijk functioneert wanneer het is georganiseerd vanuit het gebruik. De route is niet alleen een lijn op de kaart. Langs die lijn moet ruimte zijn om te wandelen, te rusten, te verzorgen, te kijken en elkaar te ontmoeten. Op sommige plekken moet de doorstroming centraal staan. Op andere plekken is juist ruimte nodig voor verblijf, ondersteuning of feest.
Iedere partij levert een onderdeel, maar de wandelaar ervaart uiteindelijk één evenement
Ook bij gebiedsontwikkeling zou de gebruikerservaring vaker het vertrekpunt mogen zijn. Hoe beweegt iemand door het gebied? Waar ontstaan obstakels? Waar voelt iemand zich welkom? Waar zijn rust, overzicht en ontmoeting nodig? Een goed ontwerp is belangrijk, maar de kwaliteit van een gebied wordt uiteindelijk bepaald door de manier waarop mensen het dagelijks kunnen gebruiken.
Duidelijke afspraken
De Vierdaagse wordt niet alleen mogelijk gemaakt door een goede route. Het succes zit vooral in de samenwerking tussen een groot aantal partijen. Gemeenten, hulpdiensten, vrijwilligers, vervoerders, ondernemers, bewoners en de centrale organisatie hebben allemaal een eigen taak en verantwoordelijkheid. Dat vraagt om duidelijke afspraken, een herkenbare aansturing en het vermogen om over de grenzen van de eigen organisatie heen te kijken. Iedere partij levert een onderdeel, maar de wandelaar ervaart uiteindelijk één evenement.
Dat geldt ook voor gebiedsontwikkeling. Voor bewoners en gebruikers bestaan er geen afzonderlijke gemeentelijke, commerciële of technische deelprojecten. Zij ervaren één straat, één wijk en één openbare ruimte. Een gebiedsontwikkeling is daarom pas geslaagd wanneer alle afzonderlijke bijdragen samen een logisch en herkenbaar geheel vormen.
Ritme en mijlpalen
De Vierdaagse heeft een helder ritme. Iedere dag kent een start, een route, rustpunten en een finish. Deelnemers weten waar zij naartoe werken. De gezamenlijke eindstreep op vrijdag geeft richting aan alle inspanningen die daaraan voorafgaan. Bij langlopende gebiedsontwikkelingen ontbreekt dat ritme soms. De uiteindelijke oplevering ligt jaren in de toekomst, terwijl bewoners en andere betrokkenen ondertussen weinig zichtbare vooruitgang ervaren. Het helpt daarom om tussentijdse mijlpalen te organiseren. Denk aan de tijdelijke openstelling van een openbare ruimte, het zichtbaar maken van werkzaamheden of het gezamenlijk vieren van een afgeronde fase. Een gebied komt niet pas tot leven wanneer alles gereed is. Ook de tussenperiode kan betekenisvol, herkenbaar en aantrekkelijk worden ingericht.
Geen enkele editie van de Vierdaagse verloopt volledig volgens het draaiboek. Warmte, regen, onverwachte drukte of een incident kunnen tot aanpassingen leiden. Een goede organisatie werkt daarom niet alleen met een planning, maar ook met scenario’s, beslismomenten en duidelijke verantwoordelijkheden. Ook bij gebiedsontwikkeling is onzekerheid onvermijdelijk. Marktomstandigheden veranderen, procedures lopen uit, kosten stijgen en wensen ontwikkelen zich. Toch wordt een plan vaak gepresenteerd alsof de toekomst volledig voorspelbaar is.
De les van de Vierdaagse is dat een robuust plan niet een plan is waarin niets mag veranderen. Het is een plan dat ruimte biedt om verantwoord te kunnen reageren wanneer de omstandigheden veranderen. Flexibiliteit moet daarom niet worden gezien als een zwakte van het plan, maar als een noodzakelijk onderdeel ervan.
Niet alles dichtregelen
Een belangrijk deel van de Vierdaagse-ervaring ontstaat niet door de formele organisatie, maar door de mensen langs de route. Bewoners versieren hun straten, delen water uit, maken muziek en moedigen de wandelaars aan. Zij veranderen een lange fysieke inspanning in een gezamenlijke belevenis. Deze energie kun je niet volledig organiseren of voorschrijven. Je kunt er wel de voorwaarden voor creëren. Mensen moeten ruimte krijgen om bij te dragen, zonder dat alles vooraf wordt dichtgeregeld.
Ook in gebiedsontwikkeling ligt hier een belangrijke opgave. Participatie gaat niet alleen over het ophalen van reacties op plannen. Het gaat ook over het mogelijk maken van initiatief, eigenaarschap en betrokkenheid. De kwaliteit van een gebied wordt groter wanneer bewoners, ondernemers en gebruikers het gevoel hebben dat zij niet alleen worden geïnformeerd, maar daadwerkelijk onderdeel zijn van de ontwikkeling.
Blijven leren van iedere editie en iedere fase
Hoewel de basis van de Vierdaagse herkenbaar blijft, wordt de organisatie ieder jaar opnieuw aangepast en verbeterd. Ervaringen uit eerdere edities worden gebruikt om routes, veiligheid, communicatie en voorzieningen verder te ontwikkelen. Gebiedsontwikkelingen zouden op dezelfde manier als een voortdurend leerproces kunnen worden benaderd. Niet pas aan het einde evalueren, maar tijdens iedere fase bekijken wat werkt, waar knelpunten ontstaan en welke aanpassingen nodig zijn. Zeker bij ontwikkelingen die tien of twintig jaar duren, is het onrealistisch om te verwachten dat de oorspronkelijke uitgangspunten gedurende de hele looptijd ongewijzigd blijven. Een lerende gebiedsontwikkeling houdt koers, maar past de aanpak aan wanneer nieuwe inzichten daartoe aanleiding geven.
Een gebied ontwikkel je, net als een Vierdaagse, niet alleen vanaf de tekentafel
De komende dagen zal mijn aandacht vooral uitgaan naar het tempo, mijn voeten, voldoende eten en drinken en de afstand die nog moet worden afgelegd. Maar tijdens die tweehonderd kilometer zal ik ook opnieuw kijken naar de enorme organisatie die zich rondom de wandelaars ontvouwt. De Vierdaagse laat zien wat mogelijk is wanneer een duidelijke ambitie wordt gecombineerd met voorbereiding, samenwerking, flexibiliteit en betrokkenheid vanuit de omgeving. Dat zijn precies de ingrediënten die ook bij gebiedsontwikkeling nodig zijn.
Een gebied ontwikkel je, net als een Vierdaagse, niet alleen vanaf de tekentafel. Je organiseert een gezamenlijke beweging, waarin iedereen zijn eigen rol heeft en waarin het uiteindelijke resultaat alleen kan worden bereikt wanneer partijen onderweg blijven samenwerken. Dinsdag begin ik voor de elfde keer aan die tocht. Vier dagen, vier keer vijftig kilometer. Op naar de eindstreep. Veel succes aan alle medelopers.
Mark Eichner publiceerde deze bijdrage eerder op LinkedIn.
Cover: ‘Aankomst deelnemers van de Vierdaagse Nijmegen 2019’ door Roger Veringmeier (bron: Wikimedia)
Door Mark Eichner
Senior Project/Programmamanager Gebiedsontwikkelingen
