De woningcrisis is ook een ontwerpcrisis: hoe betere plattegronden het woningtekort verkleinen

Stel je een slim ontworpen jas voor die zich aan verschillende situaties aanpast. Of je nu aankomt of afvalt, naar een casual of formele gelegenheid gaat, in de sneeuw of de zo loopt: de jas past en levert altijd. In plaats van meerdere jassen heb je dan maar één veelzijdig exemplaar nodig. Woningen kunnen op een vergelijkbare manier worden ontworpen: aanpasbaar voor veranderende omstandigheden en wensen. Toch zijn de meeste woningen ontworpen voor één specifiek huishouden, zonder rekening te houden met het feit dat huishoudens veranderen. Dat kan anders en slimmer, met de inzet van het ontwerp.

Marktproduct

Het debat over woningen draait de laatste jaren nagenoeg alleen om de cijfers: 100.000 woningen per jaar, 1 miljoen nieuwe woningen in 2030, 1,65 miljoen in 2050. De onderliggende aanname is simpel: het woningtekort is een probleem van onvoldoende aanbod; de oplossing is dus om meer en sneller te bouwen. Maar wat als de woningcrisis niet alleen een kwestie is van aantallen, maar ook van de kwaliteit? En daarmee ook nadrukkelijk een ontwerpopgave vormt?

Op dit moment worden woningen vooral ontworpen als een marktproduct in plaats van als een duurzame bijdrage aan de sociale infrastructuur. De resulterende plattegronden zijn driedimensionale Excel-spreadsheets, steeds meer rigide en gestandaardiseerd. Dat aanbod staat meer en meer op gespannen voet met een maatschappij die diverser en dynamischer is dan ooit. Ga maar na: we hebben samengestelde gezinnen, terugkerende kinderen, alleenstaande ouderen, mensen van wie de kinderen het huis uit zijn, samenwonenden, een groeiend aantal alleenstaanden, mensen die uit elkaar gaan, en jonge volwassenen die moeite hebben met het vinden van een woning.

Deze diversiteit vraagt om woningontwerpen die expliciet rekening houden met de realiteit van de bewoners en hun veranderende woonwensen. Doen woningen dat onvoldoende, dan worden mensen gedwongen te verhuizen – niet omdat hun huizen te klein zijn, maar omdat ze slecht ontworpen zijn. Andersom geredeneerd: als woningen veelzijdige, aanpasbare plattegronden hebben en daarmee ruimtelijk kunnen meebewegen, zouden veel huishoudens langer in hetzelfde huis kunnen blijven wonen. Bovendien creëren we met slimme plattegronden veel extra woningen op dezelfde plek. De behoefte aan nieuwe woningen zou hiermee kunnen afnemen. Een goed woningontwerp vergroot zo de Nederlandse wooncapaciteit als geheel.

Door jarenlang onderzoek naar woningen en met name naar de woningplattegronden hebben we een reeks van ‘aanpasbaarheidsprincipes’ ontwikkeld die zijn geïmplementeerd in ons project START-Ivry in Groot-Parijs. We hebben hier maatschappelijke veerkracht en circulariteit op appartementniveau geïntroduceerd. Deze principes verhogen noch de kosten noch de hoeveelheid vloeroppervlak, maar brengen wel meer verschillende huishoudens onder dak. En ze zorgen ervoor dat veranderende huishoudens de woning in de loop van de tijd naar de eigen hand kunnen zetten. De volgende vijf ruimtelijke strategieën helpen hier bij:

1 Het superveelzijdige appartement met twee slaapkamers

De meeste appartementen met twee slaapkamers zijn ontworpen voor één huishouden. In werkelijkheid kunnen ze echter ook door twee huishoudens worden bewoond: ouders en een volwassen kind, twee huisgenoten, een senior die samenwoont met een student of mantelzorger, of een stel dat een kamer verhuurt. Standaardindelingen ondersteunen deze situaties zelden. Gebrek aan privacy en een onhandige ruimtelijke indeling maken samenwonen stressvol, waardoor deze woonvormen worden ontmoedigd en bewoners gedwongen worden om aparte woningen te zoeken – vaak tegen hogere kosten – wat de vraag naar woningen verhoogt.

Een appartement met twee slaapkamers kan echter vreedzaam samenwonen mogelijk maken met eenvoudige ruimtelijke ingrepen: duidelijk gescheiden slaapkamers die niet naast elkaar liggen en visuele privacy bieden, twee compacte badkamers en de tweede kamer, gelegen nabij de ingang, met de mogelijkheid om in de toekomst een kleine kitchenette te plaatsen. In zo'n configuratie kunnen twee huishoudens comfortabel een woning delen en tegelijkertijd hun autonomie behouden. Een slimme plattegrond maakt zo de noodzaak voor een extra woning overbodig.

2 Deelbare woningen: het ontsluiten van verborgen wooncapaciteit

Dit kernprincipe betreft het ontwerpen van grotere woningen. Huizen met drie of meer slaapkamers raken vaak onderbezet zodra de kinderen het huis uit zijn. Ouders blijven wonen in huizen die niet meer aan hun behoeften voldoen, maar verhuizen is moeilijk vanwege emotionele gehechtheid, financiële beperkingen of een gebrek aan geschikte alternatieven. De deelbare woningen die wij voorstellen, zijn ontworpen met de mogelijkheid tot splitsing op kortere of langere termijn, daarbij anticiperend op technische en juridische ontwikkelingen. De eigenaar behoudt zijn eigen ruimte, terwijl het ongebruikte gedeelte een klein appartement wordt voor een jongvolwassen kind, een toekomstige mantelzorger, of voor verhuur- of verkoopinkomsten rond pensionering.

Deze eenvoudige strategie is economisch, sociaal en ecologisch duurzaam: er verschijnt een extra wooneenheid in de woningvoorraad zonder dat er extra vloeroppervlak hoeft te worden gebouwd. Dit activeert een verborgen wooncapaciteit. Als meer Nederlandse woningen op deze manier waren ontworpen, zou het huidige woningtekort veel kleiner zijn.

3 De extra kamer: kleine veranderingen, grote impact

Soms is een extra kamer alles wat nodig is om in te spelen op veranderende behoeften: de komst van een kind, een werkplek aan huis, het opvangen van een ouder die hulp nodig heeft, of het huisvesten van een kind in een pleeggezin. Deze extra kamer kan een gezin in staat stellen om in hun eigen huis te blijven wonen, waardoor de levensduur van de woning wordt verlengd en de behoefte aan nieuwbouw afneemt.

We hebben verschillende oplossingen ontwikkeld die dergelijke transformaties mogelijk maken. Een hiervan is de “plug”: een afsluitbaar balkon dat kan worden omgevormd tot een bewoonbare ruimte van ongeveer 9 m². Een andere is de “modulaire woonkamer,” die in de lengterichting van de gevel is georganiseerd in plaats van in de diepte, waardoor een deel van de ruimte kan worden onderverdeeld. In sommige gevallen introduceerden we bij ons project in Parijs ook de “verplaatsbare keuken” (toen de keuken nog een eigen ruimte had – wat steeds zeldzamer wordt in Nederlandse appartementen), waardoor deze naar de woon-eetkamer kon worden verplaatst en er ruimte vrijkwam voor een extra kamer. Bij al deze strategieën worden de technische en juridische voorwaarden in de ontwerpdocumenten opgenomen.

4 Co-residenties: een nieuwe kijk op gedeeld wonen

Gedeeld wonen wordt vaak geassocieerd met studenten of tijdelijke huisvesting. Goed ontworpen biedt het echter een praktische oplossing voor het groeiende aantal eenpersoonshuishoudens in Nederland (jongvolwassenen, senioren, gescheiden en alleenstaande ouders, et cetera). Goed ontworpen gedeelde appartementen voor ongeveer zes bewoners geven elke persoon een eigen unit, inclusief een ruime slaapkamer en badkamer, terwijl ze een keuken, woon- en eetgedeelte delen. Vergeleken met zes aparte appartementen, vermindert deze opzet het oppervlakte- en energieverbruik met wel 45 procent. Belangrijker nog, het creëert sociale netwerken en wederzijdse steun, wat essentieel is voor veel alleenstaanden. In tegenstelling tot co-living, met zijn hotelachtige karakter en grote gemeenschappelijke ruimtes, werkt dit model op de intieme schaal van een eigen appartement – ​​het biedt privacy zonder het gemeenschapsgevoel op te offeren.

5 Wonen op maat: voorbij het aantal slaapkamers sec

Woningtypen worden doorgaans gedefinieerd door het aantal slaapkamers. Veel huishoudens vallen echter tegenwoordig tussen de categorieën in. Denk aan alleenstaande ouders, gescheiden ouders met een weekendregeling of thuiswerkers; zij hebben behoefte aan extra ruimte, maar de volgende ‘slaapkamercategorie’ voelt vaak te groot en/of onbetaalbaar aan.

Tegelijkertijd hebben eenpersoonshuishoudens moeite om betaalbare huisvesting te vinden. Dit komt deels door de terughoudendheid om de woninggrootte te verkleinen, ondanks het feit dat Nederland een van de hoogste gemiddelde woonoppervlakten per persoon in Europa heeft. Met twee strategieën pakken we deze discrepantie tussen woonoppervlakte en de werkelijke behoeften van huishoudens aan. De eerste is het Plus-woningtype: deze tussenliggende typologie omvat een ‘alkoof’: een kleine ruimte, open naar de woonkamer, volledig voorzien van verwarming en elektriciteit en met een raam. Het is compact, maar groot genoeg om te slapen of als werkplek te dienen.

De tweede oplossing is de inzet van compacte woningen. Compacte appartementen zijn, mits zorgvuldig ontworpen, perfect geschikt voor een- of tweepersoonshuishoudens. Compacte woningen gaan niet over het proppen van mensen in slecht geplande units – ze vereisen een intelligent ontwerp, ver boven de huidige normen, om ervoor te zorgen dat elke vierkante meter een doel dient. Hoe kleiner de woning, hoe meer aandacht er echter moet worden besteed aan de indeling, plafondhoogte, opbergruimte en ruimtelijke optimalisatie. Onze studies tonen aan dat goed ontworpen ruimtes ongeveer 25 procent van het oppervlak kunnen besparen met behoud van dezelfde prestaties. Beide benaderingen passen de woonoppervlakte aan de werkelijke ruimtebehoeften van hedendaagse huishoudens aan. Ze maken woningen betaalbaarder en verminderen het totale aantal benodigde vierkante meters, wat bijdraagt ​​aan de verlichting van de woningcrisis.

En dat alles met lagere kosten

Wanneer we deze strategieën combineren, schatten we ruwweg dat aanpasbare appartementen de behoefte aan nieuwe woningen met ongeveer 40 procent zou kunnen verminderen. AI-analyses zijn zelfs nog optimistischer en illustreren hoe krachtig deze oplossingen zouden kunnen zijn. Geen van deze strategieën vereist echter nieuwe technologieën, hogere bouwkosten of grotere ruimtes – integendeel. Ze vereisen simpelweg beter ontworpen plattegronden.

Waarom blijft de woningsector dit dan negeren? Misschien is het tijd dat andere sectoren aangemoedigd worden de noodzakelijke verbeteringen in het woningontwerp te stimuleren. De impact van een slecht woningontwerp reikt immers veel verder dan de woningsector zelf. Wanneer huisvesting niet adequaat aansluit op het dagelijks leven, kan dit een negatieve invloed hebben op onderwijsresultaten, spanningen binnen het gezin verergeren, leiden tot gezinsfragmentatie of ouderen dwingen naar een zorginstelling te verhuizen. Slecht ontwerp kan ook ondernemersinitiatieven belemmeren en huishoudens dwingen frequent te verhuizen, wat gevolgen heeft voor onderwijs, werkgelegenheid en de lokale gemeenschap. Een goed ontworpen plattegrond kan de overheidsuitgaven verlagen door stabiele woonomgevingen te ondersteunen en de sociale en economische resultaten op de lange termijn te verbeteren.

De rol van het ontwerp – en de architect

Er is echter een structureel obstakel voor de implementatie van de hierboven geduide principes. In het huidige Nederlandse woningbouwmodel wordt het ontwerp van woningen grotendeels bepaald door projectontwikkelaars, die inzetten op gestandaardiseerde plattegronden. Het heersende technocratische verhaal – “produceer meer en sneller, in plaats van minder maar goed ontworpen” – dient degenen die profiteren van het aanhoudende woningtekort. Zoals een projectontwikkelaar me ooit vroeg: “Waarom al die moeite om de woningmarkt te verbeteren, Beatriz? We verkopen alles – hoe slecht het ook is.”

Architecten worden vaak pas laat in het proces betrokken, wanneer veel ruimtelijke beslissingen al zijn genomen en worden voornamelijk gevraagd om de gevel te ontwerpen – het bouwbedrijf doet de rest. Hierdoor zijn plattegronden geoptimaliseerd voor efficiëntie op de korte termijn in plaats van aanpasbaarheid op de lange termijn. Standaardisatie en prefabricage worden gepromoot als de oplossingen voor de woningcrisis. Maar sneller slechte woningen bouwen is geen oplossing voor de lange termijn. Slecht ontworpen woningen dreigen een hele generatie op te sluiten in plattegronden die snel verouderd raken naarmate huishoudens veranderen, waardoor de vicieuze cirkel van woningtekort zich voortzet. Het oplossen van de woningcrisis gaat daarom niet alleen over meer of sneller bouwen, maar ook over het herstellen van een intelligent ontwerp van plattegronden als centraal onderdeel van de woningproductie.

Een nieuw narratief voor de woningmarkt

Onze conclusie naar aanleiding van ons onderzoek en het project START-Ivry: focus op de mensen, niet alleen op de spreadsheets. Veelzijdige en aanpasbare woningen zouden niet alleen een grote maatschappelijke prestatie zijn, maar kunnen ook de vraag naar nieuwbouwwoningen (en de overheidsuitgaven) aanzienlijk verminderen. Het beste aan deze strategie: deze woningen zijn niet duurder (we bouwden ze in 2019 voor 1.580 tot 1.750 euro per m2, exclusief btw) en vereisen geen grotere ruimtes of nieuwe bouwmethoden. En daarbij: we negeren niet dat de ontwikkelaar een rendement wil realiseren. We hebben aangetoond dat het bouwen van aanpasbare woningen economisch aantrekkelijk kan zijn, zonder de wensen van de bewoners/gebruikers te vergeten.

Het ontwerpen van woningen die zich aanpassen aan mensen, de sociale veerkracht vergroten en de druk op nieuwbouw verminderen, is wat ons betreft geen utopie; het is haalbaar en niet onderhandelbaar. Er is dringend behoefte aan een nieuw perspectief – een perspectief dat huisvesting aanpast aan de werkelijke behoeften van de bewoners en niet alleen aan spreadsheets en businesscases. Het sneller bouwen van miljoenen slechte huizen is als het massaal produceren van miljoenen onbruikbare jassen: hoe snel of hoeveel je er ook maakt, ze zullen op de lange termijn niet hun doel dienen en mensen dwingen een nieuwe te kopen.