Geef lokale ondernemers een rol in bewonersparticipatie

Participatie belooft betrokkenheid, maar levert in kwetsbare wijken steeds vaker frustratie op. Daar liepen wij als onderzoekers van de Hogeschool Rotterdam ook tegenaan toen wij vorig jaar bijeenkomsten organiseerden om bewoners bij wijkplannen te betrekken. De Rotterdamse wijk Feijenoord heeft met zijn industriële erfgoed, historische karakter en de ligging aan de Maas volop potentie voor toerisme en recreatie. De gemeente wil deze kwaliteiten benutten om de lokale economie te versterken en bezoekers beter over de stad te spreiden. Gaandeweg het trajecten raakten echter veel deelnemers uit beeld. “Ik ben benieuwd wat hieruit gaat komen, want meestal hoor je daarna niks meer,” zo vatte een lid van de wijkraad in Feijenoord het gevoel van buurtgenoten treffend samen.

Nu de gemeenteraadsverkiezingen achter de rug zijn, beloven veel nieuwgekozen gemeenteraden serieus werk te maken van bewonersparticipatie. Toch blijft de opkomst bij participatietrajecten in kwetsbare wijken hardnekkig laag. In Feijenoord is weliswaar sprake van een lichte toename in het meedenken en -doen, maar de wijk blijft structureel achter bij het stedelijk gemiddelde. De betrokkenheid blijft vooral achter onder werkenden en bewoners die actief zijn in bewonersinitiatieven. Dat wringt, want participatie is de afgelopen decennia juist hét middel geworden om beleid te maken. Het idee hierachter is eenvoudig: als bewoners meedenken, sluit het beleid beter aan bij de werkelijkheid in de wijk. Maar in buurten waar mensen dagelijks bezig zijn met rondkomen en overleven, werkt dat echt anders.

Waarom participatie vastloopt

Wie zich zorgen maakt over de huur, schulden of de eigen gezondheid, denkt niet na over een wijkvisie voor 2035. In kwetsbare buurten domineren de zorgen van vandaag, zo blijkt uit onderzoek van de Universiteit van Amsterdam. Participatie vraagt juist dat bewoners vooruitdenken en tijd vrijmaken. Voor veel mensen is dat simpelweg niet haalbaar. Daar komt bij dat bewoners dit al vaker hebben meegemaakt: onderzoeken, wijkplannen, inspraakavonden. Elke keer wordt er om ideeën gevraagd, maar de zichtbare verandering blijft uit. Een ander wijkraadslid in Feijenoord zei tijdens het onderzoek: “Wij vertrouwen de gemeente niet en zijn moe. Ze luisteren niet en communiceren niet.”

Wie zo het gevoel krijgt dat zijn inbreng weinig uitmaakt, haakt af. In veel Rotterdamse wijken is de participatiemoeheid inmiddels goed voelbaar. Bovendien is inspraak niet voor iedereen even toegankelijk. Vergaderingen vragen tijd, mobiliteit en vaardigheden. Heb je onregelmatige werktijden, ben je slecht ter been of beheers je het Nederlands minder goed, dan haak je snel af. Zo zitten vaak dezelfde, mondige bewoners aan tafel, terwijl de meerderheid ontbreekt. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid waarschuwde eerder al: bij mensen die geen invloed ervaren op de besluiten die hun leven raken, groeit het wantrouwen richting de overheid.

Een vergeten actor

De Nationale Buurkracht Monitor 2025 onderschrijft deze constatering. Gemeenten en bewonersinitiatieven hebben elkaar hard nodig om grote maatschappelijke opgaven te realiseren zoals de energietransitie en klimaatadaptatie, maar de samenwerking tussen gemeenten en bewoners staat onder druk: “Gemeenten verliezen grip op bewonersparticipatie. Plannen stapelen zich op, maar het draagvlak brokkelt af.” Buurkracht stelt dat gemeenten zich vooral op beleidsvorming richten en druk zijn met een veelheid aan plannen en veranderende wetgeving. Dit terwijl bewoners juist direct aan de slag willen. De twee partijen geven aan dat ze elkaar nodig hebben, maar in de praktijk blijft de samenwerking stroef. “Het onderling vertrouwen neemt af.”

Hoewel de monitor terecht wijst op een afnemend vertrouwen en een groeiende kloof, is de analyse met name gericht op de relatie tussen gemeente en bewoners. Daarmee wordt een derde, vergeten actor onderbelicht: de lokale ondernemer. Juist deze groep bevindt zich op het snijvlak van het systeem en de leefwereld en kan een verbindende rol vervullen die in de huidige participatiepraktijk grotendeels ontbreekt. Toch zijn lokale ondernemers in participatieprocessen vaak nog afwezig. Gemeenten zien hen geregeld niet als volwaardige samenwerkingspartner en betrekken hen pas later in het proces, of ze laten ondernemers alleen meedenken binnen strak afgebakende kaders. Daarmee gaat de kans verloren om plannen vanaf het begin uitvoerbaar en gebiedsgericht te maken. Dit sluit aan bij signalen van onder meer VNO-NCW en MKB-Nederland. Beide organisaties pleiten voor een vroegtijdige en structurele betrokkenheid van ondernemers bij gemeentelijk beleid, zodat zij niet pas achteraf aan tafel komen bij besluiten die direct hun werkomgeving en de wijkeconomie raken.

Lokale ondernemers als schakel

Niet alleen bewoners willen dus direct aan de slag maar ook de lokale ondernemers, zo bleek vorig jaar tijdens bijeenkomsten in Feijenoord. De deelnemende ondernemers wisten een langetermijnvisie te vertalen naar concrete verbetervoorstellen, zoals nieuwe horeca die werkgelegenheid voor jongeren in de wijk kan creëren en tegelijk bijdraagt aan een sterker imago van Feijenoord. Denk ook aan een wandelroute langs industrieel erfgoed, het koppelen van wijkinitiatieven aan de Rotterdamse festivalagenda en een betere ontsluiting van de wijk via het water (bijvoorbeeld met een pontverbinding met het centrum van Rotterdam). Dat is niet vreemd. Ondernemers staan midden in de wijk, weten wat er speelt, kennen de bewoners en kunnen plannen omzetten in concrete acties. Een voorbeeld is Skateland, een skatepark dat stevig in Feijenoord is verankerd en zich inzet voor jongeren, straatcultuur en de wijk, met een breed netwerk en een verbindende rol richting ouders, scholen en partners.

Onderzoek van de Universiteit van Amsterdam laat zien dat zulke initiatieven een alternatief kunnen bieden voor de klassieke participatievormen. Zij maken deelname toegankelijker voor groepen die nu minder snel aanhaken. Een lokale ondernemer in het onderzoekstraject van Hogeschool Rotterdam verwoordde het treffend: “Er is hier behoefte aan ‘tussentaal.’ Mensen die kunnen vertalen tussen bewoners en gemeente.” Ondernemers begrijpen regels en beleid, maar ook de dagelijkse realiteit van bewoners. Zo kunnen zij korte en lange termijn verbinden en een geloofwaardige brug slaan tussen overheid en wijk.

Begin met kleine coalities

In plaats van bewoners meteen te vragen mee te denken over grote toekomstvisies, kunnen gemeenten beter beginnen met kleinschalige coalities. Hierin werken lokale ondernemers, buurtinitiatieven en wijkambtenaren samen aan tastbare resultaten, zoals werkgelegenheid voor jongeren, culturele initiatieven of verbeteringen in de openbare ruimte. In zulke coalities zijn lokale ondernemers niet alleen economische actoren, maar ook de verbinders tussen overheid en bewoners en tussen korte- en langetermijnperspectieven. Door hun fysieke aanwezigheid in de wijk, hun dagelijkse contact met bewoners en hun netwerk van personeel, leveranciers en klanten, beschikken zij over de eerdergenoemde ‘tussentaal’. Via de ondernemers kunnen zodoende verschillende werelden verbonden worden.

Conclusie: in wijken waar mensen dagelijks rond moeten komen, kan participatie niet het startpunt zijn. Eerst moeten de verbeteringen zichtbaar en tastbaar zijn: een bus die ‘s avonds rijdt, veilige speelplekken, stage- en werkplekken voor jongeren. Dat vraagt een andere rol van gemeenten: steun voor lokale ondernemers die elke dag al energie in hun wijk steken. Pas als dit tot zichtbare resultaten leidt, groeit het vertrouwen. En dan verliest die kenmerkende zin ook zijn vanzelfsprekendheid: “Ik ben benieuwd wat hieruit gaat komen, want meestal hoor je daarna niks meer…”