Mensen voor de ingang van het theater door rblfmr (bron: Shutterstock)

Cultuur & GO #3: Hoe cultuur haar plek kan behouden in de stad waar ruimte continu onder druk staat

2 december 2021

5 minuten

Opinie Steeds minder beschikbare ruimte en steeds hogere vastgoed- en grondprijzen. Stadmaker Rinske Brand vreest dat dit een recept is voor saaie steden omdat cultuur in de dure stad snel het onderspit delft. Zij roept gemeenten, cultuurmakers en vastgoedpartijen op samen te voorkomen dat de levendigheid uit de stad verdwijnt. Daarvoor doet zij tien aanbevelingen.

Hoe garanderen we cultuur een plek in onze steden waarin gevochten wordt om de vierkante meters en de vastgoed- en grondprijzen torenhoog zijn? De financiële modellen waarin cultuur een hoofdrol speelt, zijn bijna niet meer rond te rekenen. Vaak schort het niet aan goede bedoelingen om cultuurmakers een plek te geven. Maar naarmate een ontwikkeling vordert, blijkt het vaak toch moeilijk aan deze intenties uitvoering te geven. Dan kan het gebeuren dat de geplande broedplaats toch ingewisseld wordt voor een start-up-hub. Dat is óók een vorm van flexibele werkruimte, maar wel van een heel andere soort. En met een heel andere waarde.

Als we cultuur de komende jaren te vaak het onderspit laten delven, zitten we de komende decennia met kale en saaie steden. Kunst en cultuur houden onze steden, wijken en buurten aantrekkelijk en levendig, maar zorgen er ook voor dat we ons als maatschappij kunnen blijven ontwikkelen en vernieuwen. Cultuur een plek in onze groeiende steden garanderen, is een uitdaging waar gemeenten, cultuurmakers en vastgoedpartijen samen voor staan. Maar zij weten elkaar nog niet altijd goed te vinden. Om hier verandering in te brengen geef ik tien aanbevelingen om een levendige cultuursector in de stad te garanderen.

  1. Ontwikkel als stad een visie op kunst en cultuur en betrek hier de culturele sector en vastgoedpartijen bij. Bepaal waar je als stad op cultureel vlak voor wil staan. Hoe onderscheidt jouw culturele landschap zich van andere steden? Wat maakt je als stad uniek? En hoe komt dat dan terug in de allocatie van cultuur? Kom zo tot een langetermijnvisie op de verdeling van de beschikbare ruimte op stads- en gebiedsniveau, en de plek van kunst en cultuur daarin.
Stedelijk Museum in Amsterdam door posteriori (bron: Shutterstock)

‘Stedelijk Museum in Amsterdam’ door posteriori (bron: Shutterstock)


2. Regel het op tijd. Neem culturele plekken meteen mee in de gebiedsvisie en zorg dat die plekken voor cultuur overeind blijven, ook als kortetermijnbelangen de visie stevig onder druk zetten.

3. Plaats de culturele plek in de grotere gebiedsontwikkeling. Op het schaalniveau van de complete ontwikkeling zijn er altijd onderdelen die minder financieel renderen dan andere onderdelen, maar juist weer excelleren in het toevoegen van maatschappelijke waarde. Elk onderdeel voegt zijn eigen unieke waarde toe en mag daarom niet zomaar ingewisseld worden.

4. Werk gelijkwaardig samen in een ontwikkeling. Gemeente, cultuurmakers, al dan niet vertegenwoordigd in een stichting of coöperatie, en de betrokken vastgoedpartijen hebben allemaal een eigen rol en verantwoordelijkheid in de betreffende ontwikkeling. In de praktijk blijkt dat de initiatiefnemer vaak de trekker blijft en de twee andere partijen een afwachtende houding aannemen. Dat is verre van ideaal. Zorg daarom dat alle partijen eigenaarschap voelen en daarnaar handelen.

Als we cultuur de komende jaren te vaak het onderspit laten delven, zitten we de komende decennia met kale en saaie steden

5. Formuleer bij de start van de samenwerking de gezamenlijke ambitie, waarbij ook rekening wordt gehouden met de verschillende belangen. Dat betekent dat er door alle betrokkenen commitment uitgesproken wordt over de invulling van de plek en over de eigen rol in de ontwikkeling. Deze ambitie helpt ook om elkaar tijdens het proces scherp te houden.

6. Neem in het financieringsmodel alle waarden die gerealiseerd worden op de culturele plek mee. Dat betekent verder kijken dan alleen de financiële en economische waarde. Neem nadrukkelijk ook de maatschappelijke meerwaarde mee. En kijk bij deze directe en indirecte opbrengsten dan ook verder dan alleen de korte en middellange termijn.

7. Begin zo vroeg mogelijk het gesprek over geld, vaak de olifant in de kamer. Wat willen we van elkaar? Wat kan de cultuurmaker betalen? Wat krijgt de ontwikkelaar of eigenaar daarvoor terug? Maar ook: op welke manier rendeert de maatschappij en hoe kan de gemeente nu bijdragen die toegevoegde waarde mogelijk te maken?

Theater Hart van Zuid, Rotterdam door TheaterZuidplein (bron: Wikimedia Commons)

‘Theater Hart van Zuid, Rotterdam’ door TheaterZuidplein (bron: Wikimedia Commons)


8. Zet de identiteit van de plek centraal. Bepaal voor de invulling welke specifieke culturele functies en welke makers goed passen bij juist die plek. Welke culturele energie is daar al aanwezig? Waar hebben omwonenden behoefte aan? Val niet in de ‘one-size-fits all’-valkuil. Het kopiëren van andere succesvolle plekken, uit andere wijken of steden, is gedoemd te mislukken

9. Begin waar kan al vroeg met placemaking in het gebied. Cultuurmakers zijn als geen ander in staat smoel en sjeu te geven aan een gebied dat nog tot wasdom moet komen. Maar zet ze niet alleen in voor de tijdelijkheid. Zorg dat de cultuurmakers, de plek en de langetermijnvisie voor het gebied op elkaar aansluiten en gun deze pioniers een permanente plek.

10. En tenslotte, voor gemeenten: wees je goed bewust van de sturingsinstrumenten die tot je beschikking staan als het om cultuur gaat. Creëer bijvoorbeeld een gelijk speelveld door in een tenderuitvraag in zo veel mogelijk detail te omschrijven wat voor soort culturele plek je wenst op die plek. Laat in die tenders de maatschappelijke meerwaarde duidelijk meetellen en plaats deze gelijkwaardig aan het financiële bod. Leg ook vast dat de ontwikkelaar zich werkelijk committeert aan het faciliteren van die culturele functie. Deze kan niet halverwege het proces zonder afstemming toch een andere invulling krijgen. Aanvullend kunnen ook bestemmingsplannen helpen sturen welke culturele functie op een bepaalde plek landt. Wees ook hier zo specifiek mogelijk. Maar het belangrijkste sturingsinstrument is toch wel de grondprijs. Als die onverminderd hoog blijft, kan cultuur het op die plek meestal wel schudden. Laat de afdeling Vastgoed dus samen optrekken met de afdeling Cultuur en kom samen tot de best passende oplossing.


Dit artikel verscheen eerder op de website van BRAND The Urban Agency en is geïnspireerd op gesprekken met Mieke Verschoor-Boisen, Marjo van Schaik, Alexander Ramselaar en Zafer Yurdakul, geïnitieerd door Saskia Kluitmans en David Langerak, gemeente Utrecht.


Cover: ‘Mensen voor de ingang van het theater’ door rblfmr (bron: Shutterstock)


Rinske Brand

Door Rinske Brand

Rinske Brand houdt zich bezig met de menselijke kant van gebiedsontwikkeling, is expert cultuurgedreven gebiedsontwikkeling en oprichter van BRAND The Urban Agency


Meest recent

De groene stad door SARYMSAKOV ANDREY (bron: Shutterstock)

Maak energie nu al integraal onderdeel van de verstedelijking van morgen

Verdere verstedelijking is nodig om aan de woningvraag te voldoen. Een van de grote opgaven daarbij is het energievraagstuk. Paul van den Bragt laat zien dat dit meer is dan het oplossen van het acute probleem van netcongestie.

Analyse

14 juni 2024

Deltacommissaris Co Verdaas (l) krijgt het derde deel van het Framework overhandigd van Jan Kadijk van stichting Dutch Green Building Council. door Dutch Green Building Council (bron: Dutch Green Building Council)

Standaardaanpak voor het beoordelen van klimaatrisico’s op gebouwniveau compleet

Het ‘Framework for Climate Adaptive Buildings’ moet de standaardaanpak worden waarmee tot op gebouwniveau duidelijk wordt wat de gevolgen van klimaatverandering zijn. Het derde en laatste deel van het instrument werd deze week gepresenteerd.

Nieuws

14 juni 2024

GO weekoverzicht 13 juni 2024 door Gebiedsontwikkeling.nu (bron: Gebiedsontwikkeling.nu)

Dit was een week waarin heel veel kan, ook al gaat dat niet vanzelf

Deze week op Gebiedsontwikkeling.nu maakte duidelijk dat er heel veel kan, maar ook nog veel moet gebeuren. Voor samenwerking bij grote gebiedsontwikkelingen, de uitwerking van het hoofdlijnenakkoord en een klimaatbestendige ruimtelijke ordening.

Weekoverzicht

13 juni 2024