Iedereen bundelt kennis, niemand heeft overzicht

Doe een kleine test. Pak de missiepagina van een willekeurig kennisnetwerk, instituut of platform in het ruimtelijk domein en tel hoe vaak de woorden ‘verbinden,’ ‘bundelen’ en ‘delen’ voorbijkomen. Ik heb het gedaan, voor een stuk of vijftig organisaties. De uitkomst: iedereen verbindt. Iedereen bundelt. Iedereen deelt. En toch weet niemand in dit vakgebied precies waar welke kennis ligt.

Dat is geen retorische overdrijving, dat is Kamerstukken-feit. Toen gemeenten aangaven behoefte te hebben aan meer kennis over grondbeleid, was de oplossing van het Rijk niet: hier is de kennis. De oplossing was: laten we eerst een inventarisatie maken van waar het bestaande aanbod aan opleidingen, cursussen, tools en kennisnetwerken zich eigenlijk bevindt. Die verkenning ging vervolgens als bijlage mee naar de Tweede Kamer. Lees die zin nog eens. We hebben een parlementair document nodig om te weten waar de kennis over ons eigen vak te vinden is. Als versnippering een diagnose is, dan is dit de MRI-scan.

Vijftig loketten, geen balie

Wie het kennislandschap van gebiedsontwikkeling letterlijk in kaart brengt, ziet acht werelden die beleefd naast elkaar bestaan. Er is een wetenschappelijk verankerde kern: een leerstoel aan de TU Delft, gefinancierd door een stichting met ruim zeventig partners, met een eigen vakplatform en inmiddels een eigen onderwijsportal. Er is Platform31, zelf al het fusieproduct van vier eerdere instituten – de vorige poging tot ontkokering, zullen we maar zeggen. Daaromheen: rijksinstituten die elk vanuit hun eigen sectorale opdracht kennis produceren over water, bodem, mobiliteit, energie of parkeernormen. Branchekoepels die position papers schrijven waarin het belang van de achterban opvallend vaak samenvalt met “wat het onderzoek uitwijst.” Praktijknetwerken, debatplatforms en jaarcongressen met partnerschappen waar je een organogram voor nodig hebt. Universiteiten en hogescholen die planologen opleiden die het vak vervolgens in de praktijk alsnog moeten leren. Een cursusindustrie die sinds de Omgevingswet draait als nooit tevoren – niets zo lucratief als wetgeving die niemand snapt. En tot slot de adviesbureaus en ontwikkelaars met eigen ‘research’-afdelingen, waar de grens tussen kennisproduct en acquisitiebrochure met de dag dunner wordt.

Elk van die werelden doet op zichzelf zinnig werk. Dat is het probleem niet. Het probleem is dat gebiedsontwikkeling per definitie de integratie van opgaven betekent – wonen, mobiliteit, energie, klimaat, water, economie – terwijl de kennisinfrastructuur eronder exact langs die opgaven is opgeknipt. We hebben een integraal vak gebouwd op een sectorale kennisbasis. Dat wringt niet een beetje. Dat wringt structureel.

Wie betaalt, agendeert

Nu de ongemakkelijke laag eronder. Vrijwel geen van deze organisaties wordt onafhankelijk gefinancierd. Het dominante model is het partnermodel: overheden, corporaties, ontwikkelaars, beleggers en bureaus betalen mee, en krijgen daarvoor toegang, zichtbaarheid en – laten we eerlijk zijn – invloed op de agenda. Dat hoeft niet corrupt te zijn en is het meestal ook niet. Maar het betekent wel dat de vraag “welke kennis wordt ontwikkeld” wordt beantwoord door wie er aan tafel zit, niet door wat het vakgebied nodig heeft. Onderzoek naar de vraag of binnenstedelijke verdichting misschien tegen zijn grenzen aanloopt, financier je niet snel met contributies van partijen die hun businessmodel juist op binnenstedelijke verdichting hebben gebouwd.

Bij de commerciële kennisproducenten is het mechanisme nog directer. Een benchmark van een adviesbureau is nooit alléén een benchmark; het is ook een visitekaartje. Een whitepaper van een ontwikkelaar over “de woonwensen van morgen” onderbouwt met opmerkelijke regelmaat precies het product dat die ontwikkelaar morgen wil verkopen. En de cursusmarkt is grotendeels niet geaccrediteerd, dus wie de leerstof schrijft, bepaalt de waarheid die duizenden professionals per jaar als vakkennis meekrijgen. Kwaliteitsborging? De markt regelt het, hoor ik u denken. De markt regelt vooral omzet.

Zo ontstaan eigen waarheden. Niet door kwade opzet, maar door architectuur. Elke koker produceert kennis die binnen de eigen koker klopt, wordt gereviewd door mensen uit dezelfde koker, gepresenteerd op congressen van de eigen koker en geciteerd in vakbladen die door de koker worden gelezen. Tegen de tijd dat een inzicht drie keer is rondgepompt, heet het “wat we inmiddels weten.” Vraag drie verschillende netwerken naar de oorzaak van de stagnerende woningbouw en u krijgt drie sluitende analyses – die elkaar tegenspreken en toevallig telkens wijzen naar het instrument dat de afzender aanbiedt.

Harde projectvertraging

Is dit erg? Ja. Niet als academische schoonheidsfout, maar in harde projectvertraging. Een gemeentelijke projectleider die een gebiedsontwikkeling trekt, moet vandaag zijn grondbeleidkennis bij het ene loket halen, zijn Omgevingswetprocedures bij een cursusaanbieder, zijn klimaatadaptatie bij een kennisinstituut, zijn financiële haalbaarheid bij een adviesbureau en zijn ‘integraliteit’ op een congres. Elk loket spreekt zijn eigen dialect, hanteert zijn eigen definities en heeft zijn eigen belang bij het antwoord. De synthese – het eigenlijke vak – moet die projectleider er zelf maar bij doen, tussen de raadsvergaderingen door. En dan verbazen we ons collectief dat plannen vertragen en tekorten oplopen.

Ondertussen is er in dit land geen nationaal, onafhankelijk gefinancierd kennisinstituut voor gebiedsontwikkeling. Voor water hebben we er een. Voor mobiliteit ook. Voor het vak dat al die opgaven ruimtelijk bij elkaar moet brengen: een leerstoel op private schenkingen en een platform op partnercontributies. Met alle waardering voor wat daar gebeurt – en die waardering is oprecht – het is een wonderlijke prioritering voor een land dat naar eigen zeggen voor de grootste verbouwing sinds de wederopbouw staat.

Kijk buiten je koker

Ik zal niet pleiten voor een nieuw instituut, want de reflex van dit vakgebied op versnippering is steevast: er een organisatie bij oprichten. Die dan gaat verbinden, bundelen en delen. Nee. Drie dingen wél. Eén: transparantie over financiering als vakbrede norm. Elke publicatie die zich als kennis presenteert, vermeldt wie ervoor betaalde en welk belang die partij heeft. Dat kost niets en levert qua transparantie veel. Twee: het Rijk moet zijn kennisvraag organiseren in plaats van uitbesteden aan wie toevallig aanbod heeft - programmeer onderzoek op de vragen van de uitvoering, niet op de agenda's van de partners. Drie, en dit is aan onszelf als professionals: stop met kennis consumeren binnen één koker. Wie zijn hele vakontwikkeling bij één netwerk, één congres en één nieuwsbrief haalt, moet niet raar opkijken dat hij na vijf jaar precies denkt wat zijn koker denkt.

Kennis die niet schuurt met andere kennis is geen kennis, maar consensus met een omslag eromheen. En aan consensus met mooi kaftpapier hebben we in dit vakgebied nu al geen tekort.