“Kunst draagt bij aan gemeenschapsvorming in nieuwe wijken”

Martijn Hemmer weet nog precies hoe het ging toen hij bij BPD begon als ontwikkelingsmanager in de regio Noord-Holland Midden (“Zeg maar tussen Velsen en Volendam”). Het was 2013, “crisistijd, kunst was hooguit iets voor erbij. Alleen op persoonlijke titel kon je er wat leuks mee laten doen.” Hemmer was toevallig een fan van baksteen. “Op vrijdagmiddag maakten ze bij de steenbakkerij een aantal specials voor me.”

Damwanden

Hoe anders is de situatie nu, een kleine vijftien jaar later. Hemmer: “Bij BPD nemen we kunst in de openbare ruimte aan de voorkant mee in onze gebiedsontwikkelingen. Omdat we zien dat via kunst verbinding ontstaat tussen nieuwe wijkbewoners. Zo vinden de eerste ontmoetingen plaats.”
“Kunst brengt mensen samen,” beaamt de eveneens bij het interview aangeschoven Sharon Oldenkotte-Vrolijk, directeur Kunst & Cultuur bij BPD. “Bij een nieuwe wijk dragen kunstwerken bij aan de gemeenschapsvorming. En ze stimuleren de verbeelding.” Neem het kunstwerk Polderdiepten van Birthe Leemeijer in nieuwbouwwijk De Nieuwe Tuinderij in Zuidoostbeemster, de in 1612 drooggemalen polder in het hart van Noord-Holland. Het kunstwerk is opgebouwd uit damwanden die op verschillende hoogtes uit de aarde steken. Oldenkotte-Vrolijk: “Al kun je er ook op gaan zitten, het lijkt een abstract werk. Totdat je snapt dat het kunstwerk de geschiedenis weergeeft van de verschillende waterpeilen in de Beemster. Zo triggert het op een subtiele manier de bewustwording over het UNESCO Werelderfgoed Beemster.”

Gevraagd naar geslaagde voorbeelden van kunst in de openbare ruimte noemt Oldenkotte-Vrolijk de land art in Flevoland. “Het is ongekend wat daar is neergezet.” Ze memoreert het beeld Exposure van de Britse kunstenaar Antony Gormley op de Houtribdijk bij Lelystad. Voor het stalen vlechtwerk, gemodelleerd tot een hurkende manfiguur, liet Gormley zich inspireren door de hoogspanningslijnen die de provincie dooraderen. Of het kunstwerk PIER + HORIZON van Paul de Kort bij Kraggenburg in de Noordoostpolder. Het bestaat uit in het water drijvende boomstammen, die meebewegen met de in de provincie altijd royaal aanwezige wind. Oldenkotte-Vrolijk: “Dan zie je wat land art doet in dat door de mens gemaakte landschap. Beide projecten zijn mede door BPD Cultuurfonds ondersteund.”

Halve eeuw

De kunstcollectie van BPD bestaat dit jaar een halve eeuw. Het is reden voor de expositie Samenspel in Het Noordbrabants Museum, waarvoor werd geput uit de collecties van BPD en die van het Bossche museum zelf. Oldenkotte-Vrolijk: “Met daartussen als een soort scharnierpunten de kunstwerken bij onze ruimtelijke projecten. Om partijen te inspireren in hoe belangrijk kunst is in de gebiedsontwikkeling.”

Wat kunst kan doen bleek al meteen op de openingsdag van de tentoonstelling op het voorplein van het museum. De speciaal voor de tentoonstelling gemaakte installatie The Hugging House van de Spaanse kunstenaar Susanna Inglada nodigt onbekenden uit om elkaar te ontmoeten. Oldenkotte-Vrolijk: “In no time stonden tachtig mensen elkaar een hand te geven. De meest uiteenlopende mensen raakten met elkaar in gesprek.”
Een ander recent voorbeeld van hoe kunst kan verbinden is een kunstwerk, gerealiseerd in samenwerking met FrieslandCampina, op het door BPD getransformeerde voormalige Campina- locatie op De Caai in Eindhoven. “We wilden de melkfabriek vanaf de Eindhovense ring meer zichtbaarheid geven,” vertelt Oldenkotte-Vrolijk. “Toen kwam de nog te realiseren mobiliteitshub MOVE als locatie in beeld.” De Eindhovense kunstenaar Johan Moorman ontwierp voor de gevels op de voor- en achterkant het kunstwerk Doorkijk in ruimte en tijd bestaande uit 144 stalen panelen dat verleden, heden en toekomst van De Caai belicht. “Het is vorige week maandag mede door de wethouder Mieke Verhees onthuld. Dan zie je hoe het kunstwerk de zuivelgeschiedenis van de locatie verbindt met de nieuwe wijk.”

Zo benadrukt kunst de identiteit van een gebied en weten kunstobjecten mensen te verbinden – maar dit vergt soms een zorgvuldige aanpak. Legio zijn de voorbeelden van omwonenden die zich juist teweerstellen tegen de in hun wijk voorgestelde kunst. Omdat ze die niet mooi vinden, niet begrijpen of omdat hun uitzicht erdoor wordt verstoord. Hoe ga je als gebiedsontwikkelaar om met dergelijke geluiden?
“Als wij met een nieuw project in een gebied starten, dan is er grote kans dat wij Sharon al meteen uitnodigen,” zegt Hemmer. “Je bespreekt dan welke mensen er komen wonen,” vult Oldenkotte-Vrolijk aan. “We verzamelen zoveel mogelijk informatie over die plek en de omliggende regio. Wat is er op cultureel gebied al aanwezig? Wie zou over kunst kunnen meedenken? Al snel komen dan natuurlijk de toekomstige bewoners in beeld, maar vaak zijn die vroeg in de gebiedsontwikkeling nog niet bekend of beschikbaar. Wie betrek je dan?”
Ze vertellen over twee kunstwerken van Rob Cerneus in de Beemster. “Daar hebben we in de uitvraag heel duidelijk gesteld dat de bewoners betrokken moesten worden, net als verschillende organisaties die actief zijn in de Beemster, zoals de historische vereniging en de school. Aangezien de gebiedsontwikkeling een samenwerking is tussen BPD en de gemeente Purmerend hebben we ook in gezamenlijkheid aan de kunstopdracht gewerkt.”

Slapend bestaan

Nee, lang niet elke gemeente is even cultureel angehaucht. In de verse coalitieakkoorden ziet Hemmer her en der discussie ontstaan of er wel geld op de gemeentebegroting voor kunst moet worden gereserveerd. “Het positieve is: er wordt dan in elk geval over gepraat.”
Oldenkotte-Vrolijk: “Het verschilt sterk per gemeente. Middelgrote en grote steden hebben beleid over kunst in de openbare ruimte vaak in nota’s vastgelegd, maar in kleinere gemeente kan bijvoorbeeld de percentageregeling een slapend bestaan leiden. Maar als je dan met elkaar het gesprek aangaat en er kansen ontstaan omdat er in de gebiedsontwikkeling budget voor kunst vrijkomt, dan is er ook daar animo voor. Dan brengen wij onze expertise in en kunnen we samenwerken.”

De aard van de kunst veranderde in de loop der decennia, zo ook het materiaal waaruit de kunstwerken worden opgetrokken. Oldenkotte-Vrolijk: “In Sint-Michelsgestel werken we nu samen met de gemeente aan een groen en verbindend kunstwerk in het kader van de gebiedsontwikkeling Domein aan de Dommel. Dat betekent voor ons ook pionieren, echt zoeken met elkaar. Hoe ga je bijvoorbeeld het onderhoud doen?” Lachend: “Dan is een bronzen sculptuur een stuk eenvoudiger.” Ook duurzaamheid en circulariteit spelen tegenwoordig een rol. Hemmer: “We hebben elders een kunstwerk in gebruik genomen dat dient als brug, opgebouwd uit allemaal hergebruikt materiaal zoals visnetten. Dan meldt zich meteen de afdeling beheer en onderhoud van de gemeente, die zeker wil weten dat het niet op korte termijn schade oploopt. Wij hebben in dat geval een garantie afgeven voor de eerste vijf jaar.” Oldenkotte-Vrolijk: “Onderhoud is steeds vaker een thema, ook door de teruglopende budgetten van veel gemeenten. Soms financieren wij daarom het latere onderhoud al mee.”

Enthousiast

Gemeente en ontwikkelaar kunnen dan steeds nauwer samenwerken, uiteindelijk moeten ook de omwonenden van het gekozen kunstwerk worden overtuigd. Hoe maak je die enthousiast? “We proberen de buurt zo vroeg mogelijk bij het kunstwerk te betrekken,” zegt Oldenkotte-Vrolijk. “In een nieuwbouwwijk waarvan de bewoners pas later bekend worden, organiseren we vaak op een later moment een informatieavond met de geselecteerde kunstenaar. Mijn ervaring is: zodra een kunstenaar een verhaal houdt over het kunstwerk, gaan mensen daar best snel in mee. Natuurlijk zijn er mensen die zorgen houden over hun uitzicht en soms spelen er ook andere zaken mee. Ga met die mensen het gesprek aan.”

Ze memoreert een project in Alkmaar waar “heel veel bewoners super enthousiast waren,” maar ook een enkeling zorgen hield over het uitzicht. “Toen ben ik met de cultuurambtenaar van de gemeente bij die mensen op de koffie gegaan. Dat hadden ze helemaal niet verwacht. Uiteindelijk hebben we het kunstwerk iets verplaatst en zijn we er met elkaar goed uitgekomen.”
Hemmer: “We presenteren een kunstwerk niet als eindproduct. Je moet buurtbewoners vroegtijdig meenemen, naar ze luisteren en uitleg geven. Maar het is, evenmin als bij andere vormen van participatie, niet zo dat elke mening in het kunstwerk wordt verwerkt. Er zullen altijd mensen zijn die het niet mooi of niet passend vinden. Maar dat is óók een gesprek.”

Kerk stampvol

Bij de tweegeplaatste Beemster Beelden in de nieuwbouwwijk De Keyser in Middenbeemster was dat niet nodig. Ze verbeelden de saamhorigheid die ooit nodig was om de polder op het water te winnen en het nieuwe akkerland vruchtbaar te maken. Hemmer: “Ook de bewoners die van buiten de Beemster komen, voelen daardoor nu de identiteit van het gebied. Bij de onthulling van de beelden zat de kerk stampvol mensen. Daarvoor liepen ze in een lange optocht langs de kunstwerken van de ene kant naar de andere kant van de wijk in de polder. Als je het nu hebt over hoe kunst kan bijdragen aan gemeenschapszin, dan was dat een schitterend voorbeeld.”