Wat is de rol van cultuur in gebiedsontwikkelingen

De sociale dimensie van duurzaamheid krijgt – ten onrechte – vaak minder aandacht dan de financieel-economische en klimaat-technische invalshoek. Die uitspraak deed onderzoeker Céline Janssen vorig jaar al op Gebiedsontwikkeling.nu. In het Terug naar de Buurt-project, gebaseerd op inzichten die volgden uit het promotieonderzoek dat Janssen begin januari 2024 aan de TU Delft afrondde, stond het evalueren van sociale duurzaamheid in nieuw ontwikkelde buurten centraal. De inhoud van de publicatie was bedoeld voor een breed palet aan partijen, maar Janssen plaatste bij die constatering wel een belangrijke kanttekening. “Sociale duurzaamheid vraagt nadrukkelijk om een gezamenlijke aanpak: niemand kan het zelf maken, maar iedereen kan eraan bijdragen.”

Studio Ruimte sluit zich aan bij de woorden van Janssen over het belang van het begrip in gebiedsontwikkeling en de onderzoekers benadrukken dat er over sociale duurzaamheid “veel wordt geschreven en gesproken, maar daarmee is het nog geen vanzelfsprekend onderdeel van de (gemeentelijke) processen rond ruimtelijke ontwikkelingen. Wij geloven dat cultuur een cruciale rol speelt in het creëren van identiteit en sociaal weefsel in ontwikkelgebieden. Door de cultuur van een plek te doorgronden en te vertalen naar processen en concrete plannen, werken we aan woonomgevingen met een sterke identiteit en een stevig sociaal weefsel.”

Herhaling en eigenaarschap

In het onlangs afgeronde onderzoek De waarde van cultuur in woningbouw: een verkenning naar de rol van cultuur is het vertrekpunt van Studio Ruimte dat cultuur niet alleen een verbinder is in gebiedsontwikkelingen en de bijbehorende woningbouwopgave, maar dat het ook een cruciale rol speelt in het creëren van identiteit en sociaal weefsel in gebieden. Met het praktijkonderzoek verkent Studio Ruimte de rol van cultuur in gebiedsontwikkeling en sociale duurzaamheid. Aanleiding is volgens de onderzoekers “de huidige woningbouwopgave: een grote ambitie en een weerbarstige praktijk. Onder druk verschuift de aandacht vaak naar het halen van productiedoelen en het oplossen van technische knelpunten. Kwalitatieve aspecten, zoals kunst, cultuur en de maatschappelijke betekenis van nieuwe wijken, krijgen dan minder vanzelfsprekend ruimte.”

Cultuur speelt een sleutelrol bij de invulling van de sociale infrastructuur in een gebied, concluderen Joël Paalvast en Alexander Haan van Studio Ruimte na het onderzoek. “Bewoners ervaren cultuur zelden als kunst of evenement, maar vooral als dagelijks samenleven. De effectiviteit van cultuur zit niet zozeer in de zichtbaarheid van een plek, maar vooral in de betrokkenheid bij het proces van een ruimtelijke ontwikkeling in een wijk, in de herhaling van culturele uitingen binnen de gemeenschap en het eigenaarschap hiervan.”

Herhalende ritmes

De onderzoekers hebben in drie Zuid-Hollandse gemeenten (Teylingen, Papendrecht en Oegstgeest) onderzocht wat cultuur in brede zin (gedragsnormen, waarden, tradities, gewoonten en identiteit) betekent en hoe deze elementen verankerd kan worden in het proces van de woningbouwopgave. “Wij hebben ontdekt dat dat niet in elke situatie hetzelfde werkt. Bij grootschalige nieuwbouw functioneert cultuur als een middel voor worteling en welkom. Bij inbreiding (het bijbouwen van woningen in een bestaande wijk) functioneert cultuur als een sociaal smeermiddel tussen oud en nieuw. Bij renovatie van woningen in een wijk zorgt de inzet op cultuur voor continuïteit en borging van ontmoeting.”

In Oegstgeest werd de bestaande bebouwing in de wijk Buitenlust de afgelopen jaren gerenoveerd en is er sprake van kleinschalige nieuwbouw. De conclusie van de onderzoekers na al die jaren: sociale structuren staan onder druk en ruimtelijke kwaliteit leidt niet automatisch tot sociale cohesie. Dat maakt cultuur in een wijk als deze vooral waardevol om continuïteit en structuur te realiseren. Daarom is het advies om tijdens zo’n ingrijpende renovatie cultuur als vast onderdeel van het wijkbeheer te positioneren en in te zetten op herhalende momenten en ritmes. Niet alleen om ontmoeting minder afhankelijk te laten zijn van individuen, maar ook om zo continuïteit en borging te realiseren.

Sociaal losstaan

In de kern Voorhout in de gemeente Teylingen ligt de gebiedsontwikkeling Nieuw Boekhorst. Waar in het naastgelegen dorp de sociale structuren heel hecht zijn, moeten die structuren in de nieuwe wijk nog ontstaan. Op basis van het onderzoek in deze wijk is het advies om cultuur in dit soort gebiedsontwikkelingen als de ‘zachte overgang’ tussen oud en nieuw te laten fungeren. “Richt je als gebiedsontwikkelaar op waarden, rituelen en herkenning en normaliseer ontmoeting zonder verplichting. Cultuur werkt hier als welkom-instrument en wortelingsproces. Zonder expliciete uitnodiging blijft nieuwbouw sociaal losstaan van de oude kern.”

In de wijk Westpolder in Papendrecht tenslotte worden via binnenstedelijke inbreiding 150 extra woningen gerealiseerd. Studio Ruimte constateerde dat cultuur in zo’n situatie als een sociaal smeermiddel werkt tussen de oude en nieuwe bewoners. “Inbreiding vraagt om een zorgvuldige aansluiting op het bestaande sociaal weefsel. Benader cultuur daarom als een proces van samen doen en geef ruimte aan informeel gebruik en tijdelijke vormen.” En stuur als bestuurder op de randvoorwaarden, niet op de daadwerkelijke invulling van het culturele programma.

Gericht inzetten

De drie casussen maken volgens de onderzoekers duidelijk dat het inzetten en versterken van cultuur in woningbouwontwikkeling van grote waarde is én dat het geen one size fits all is. “Cultuur wordt in alle drie de gemeenten door bewoners niet als kunst, evenement of voorziening gezien, maar als het dagelijks samenleven. Ontmoeting, informele netwerken en herhalende ritmes vormen de kern van wat cultuur voor hen betekent. Juist omdat deze vormen (deze sociale infrastructuur) weinig zichtbaar zijn, blijven zij in beleid en processen vaak onderbelicht.”

Het is daarbij opvallend wat de verschillende perspectieven in een gebiedsontwikkeling zijn binnen dit onderwerp. “Bestuurlijk en ambtelijk wordt cultuur vaak gekoppeld aan voorzieningen, gebouwen en programmering. Bewoners koppelen cultuur aan gebruik, eigenaarschap en vanzelfsprekendheid: ongeschreven regels voor het omgaan met elkaar. Wanneer cultuur aansluit op bestaande ritmes en ruimte laat voor toe-eigening, draagt het bij aan het sociale weefsel.”

De drie cases, zegt Studio Ruimte, laten zien dat een woningbouwontwikkeling een “kantelpunt is waarop sociale verhoudingen verschuiven, nieuwe bewoners bestaande netwerken betreden en routines en ontmoetingspatronen worden onderbroken of opnieuw gevormd. Cultuur bepaalt in hoge mate of deze overgang leidt tot verbinding of fragmentatie. Uit ons onderzoek blijkt dat het gericht inzetten op cultuur zorgt voor verbinding.”