Naar een zachte grens tussen landbouw en natuur

De handreiking Overgangsgebieden in transitie is onderdeel van in totaal acht handreikingen die in het kader van het programma Mooi Nederland worden gepubliceerd (eerder verschenen onder meer handreikingen voor naoorlogse wijken en stationsgebieden). Dit in 2022 begonnen programma wil de aandacht vestigen op het belang van ruimtelijke kwaliteit bij de toekomstige inrichting van ons land. Door belevingswaarde, toekomstwaarde en gebruikswaarde van het landschap centraal te stellen, kan worden bijgedragen aan een mooier Nederland.

Negen principes

In de handreiking worden negen leidende principes geformuleerd die in gebiedsprocessen in deze overgangsgebieden behulpzaam kunnen zijn. Hiermee moet een basis worden gelegd voor een verder herstel van bodem, water en biodiversiteit, in combinatie met nieuwe perspectieven voor (agrarisch) landgebruik en toe te voegen functies als recreatie en energieopwekking. Door de opgaven in het landelijk gebied te stapelen (in plaats van in afzondering te behandelen), kan worden gewerkt aan meer toekomstbestendige cultuurlandschappen.

1 Definieer de overgang

Een transitie in een overgangsgebied heeft per definitie effect op de omgeving, anders is er geen sprake van een overgangsgebied. Naar welke natuurkern(en) vormt dit gebied een overgang? Is dat een bos, moeras of een stad? Is dat naar een zand-, klei- of veenbodem? Het vaststellen van de overgang is leidend in het bepalen van welke transities en ingrepen er nodig zijn in een gebied. Kijk ruim buiten de gebiedsgrenzen en weeg opgaven mee die spelen in de aangrenzende gebieden.

2 Breng ruimtelijke waarden in beeld en benut wat er is

Transities moeten een relatie leggen met bestaande landschappelijke, ecologische en cultuurhistorische waarden. Breng die in beeld en teken ze in op een kaart, bijvoorbeeld door gebruik te maken van een bestaande gebieds- of landschapsbiografie. Hiermee wordt duidelijk welke deelgebieden en elementen bescherming verdienen. Dan kan er bij het schetsen van een toekomstperspectief rekening mee worden gehouden.

3 Neem systeemherstel van bodem, water en ecologie als basis

Herstel van biodiversiteit, bodemleven en waterhuishouding staat voorop. Dit haakt aan bij de nationale opgaven als water vasthouden, waterkwaliteit verbeteren, herstel van biodiversiteit en beperking van bodemdaling. Maak een analyse van de huidige staat van het landschap en bepaal welke maatregelen nodig zijn om dit systeemherstel te realiseren.

4 Verzacht overgang en grenzen

Veranderingen in het Nederlandse landschap hebben door de tijd heen overgangen verhard en scherper gemaakt, zoals de komst van wegen, spoorlijnen, dijken en bebouwing. Het slechten van barrières en het verzachten van overgangen is essentieel voor systeemherstel van bodem, water en biodiversiteit. En voor aantrekkelijke stadsranden en recreatieve verbindingen.

5 Multifunctionaliteit is geen doel op zich

Stel een mix van landgebruiksfuncties vast die past bij het gebied. Te extreme verweving van functies en gebieden kan lokale identiteiten doen vervagen. Of het landschap verrommelt. Bepaal eerst welk systeemherstel van bodem, water en biodiversiteit nodig is, en welke condities dit schept.

6 Niet alles kan overal

Wat speelt er in het gebied, waar moet je mee aan de slag? Breng dit in beeld door opgaven op kaart te schetsen. Neem hierin ook de nationale opgaven vanuit onder andere bodem, water en biodiversiteit mee, en internationale afspraken zoals het Klimaatakkoord van Parijs. Maak vervolgens helder welke opgaven prioriteit hebben. Durf keuzes te maken vanuit het algemeen belang. Niet alle opgaven zijn even belangrijk en niet elke wens kan een plek krijgen.

7 Kies een helder inrichtingsconcept

Juist het maken van keuzes en prioriteren van opgaven is essentieel om gebieden samenhangend in te richten, verrommeling te voorkomen en aan te sluiten bij de landschappelijke waarden en karakteristieken. Het is een voorwaarde voor een hoge ruimtelijke kwaliteit en ecohydrologisch systeemherstel.

8 Zorg dat elke transitie de ruimtelijke kwaliteit van een gebied versterkt

Ruimtelijke kwaliteit is verbonden aan belangrijke maatschappelijke ontwikkelingen en belangen. Het is het beste evenwicht tussen de herkomstwaarde, gebruikswaarde, belevingswaarde en toekomstwaarde van het landelijk gebied. Dit evenwicht raakt de belangen van alle spelers binnen een gebied: economisch, ecologisch en sociaal-cultureel. Verbind de verschillende waarden en belangen van ruimtelijke kwaliteit via doelstellingen aan elkaar. Zo ontstaat een helder handvat voor planprocessen en transities.

9 Zorg voor een realistisch perspectief

Overgangsgebieden moeten landschappen zijn waarin (boeren)familiebedrijven toekomst hebben en een goede boterham kan worden verdiend. Boeren en burgers kunnen er samen de landschapsverzorgers en -hoeders van de toekomst zijn en veerkrachtige condities scheppen voor dieren en planten. Maar dat kan alleen via een gezamenlijk gebiedsproces met oog voor realistische oplossingen.

Voor de handreiking werden drie studiegebieden onderzocht die grenzen aan een nationaal park: de Baarlinger Polder bij de Weerribben Wieden, Landgoed Duivenvoorde bij de Hollandse Duinen en Buitengebied Amersfoort West bij de Utrechtse Heuvelrug. In het tweede deel van de handreiking worden van elk van deze drie gebieden uiteenlopende ruimtelijke concepten uitgewerkt, die als inspiratie kunnen dienen voor iedereen die de (doorgaans) harde grens tussen landbouw en natuur wil verzachten.