Nationale parken kunnen bijdragen aan opgaven landelijk gebied

Tijdens de Europese Dag van de Nationale Parken (European Day of Parks) op 24 mei besteedden de nationale parken vooral aandacht aan hun natuurlijke en culturele rijkdom. Deze rijkdom is inderdaad van onschatbare waarde: nationale parken zijn de parels van de Nederlandse natuur. In veel recente publiciteit over nationale parken staat deze klassieke benadering van de parken centraal. Maar ze kunnen naar ons idee daarnaast ook een belangrijke bijdrage leveren aan de vele maatschappelijke opgaven in het landelijk gebied. Naast de opgave rond biodiversiteit spelen hier bijvoorbeeld grote uitdagingen op het gebied van de waterkwaliteit. Nederland voldoet op beide onderwerpen bij lange na niet aan de wettelijke Europese verplichtingen. Nederland zit al op het ‘stikstofslot,’ maar zal vanaf 2027 ook het ‘waterkwaliteitsslot’ ervaren. De opgaven rond klimaat (akkoord van Parijs), energietransitie en woningbouw komen daar nog eens bij. Deze problemen staan niet los van elkaar. De enige manier om deze stapeling van opgaven ter hand te kunnen nemen is door deze in onderlinge samenhang en gebiedsgericht aan te pakken. Dit geeft het kabinet ook aan in het coalitieakkoord.

In de praktijk gebeurt dit echter nog maar zelden. Sectorale financiering, besluitvorming en organisatie zijn leidend én beperkend. De organisatievorm van ministeries en provincies biedt nauwelijks mogelijkheden om de opgaven gebiedsgericht te lijf te gaan. Terwijl er veel kansen liggen om ruimtelijke vraagstukken juist samen met gebiedspartijen richting een oplossing te brengen. Daarvoor moet het kabinet wel lef tonen, onderwerpen en partijen met elkaar verbinden en vervolgens succesvolle samenwerkingsverbanden koesteren en ondersteunen zodat andere partijen daarvan kunnen leren. Laten nu juist nationale parken als samenwerkingsvorm daar mooie voorbeelden van zijn! Dit onderscheidt de nationale parken in Nederland van die in veel andere landen.

Samenwerkingsnetwerken

Nationale parken zijn de meest karakteristieke natuurgebieden van Nederland. Van duinen en rivieren tot bossen, heide en veen: samen tonen zij de rijkdom van ons landschap, gevormd door de eeuwenlange wisselwerking tussen mens en natuur. Elk park heeft een eigen identiteit, die is verweven met de regionale geschiedenis en cultuur. Maar nationale parken zijn méér dan unieke natuurgebieden. Het zijn ook samenwerkingsnetwerken waarin bewoners, ondernemers, terreinbeheerders en overheden samen werken aan een leefomgeving waarin ecologie, economie en cultuur in balans zijn. Juist die informele samenwerking – gebaseerd op vertrouwen en gedeeld belang – maakt nationale parken tot een informele ‘tussenruimte’ waar complexe vraagstukken integraal kunnen worden aangepakt. Hierdoor kunnen ze een sleutelrol spelen bij urgente opgaven rond natuur, water, klimaat en ruimtegebruik.

Nationale parken bestaan uit een beschermde natuurkern, met een gebied daaromheen waar we natuur en economie in balans kunnen brengen. In deze overgangszones gaat het vooral om de verbinding van natuur en landschap met de samenleving en een gezonde regionale economie. Hiermee kunnen deze gebieden een rol spelen bij aspecten van brede welvaart. Ze dragen zowel bij aan de biodiversiteit als aan de kwaliteit van de leefomgeving. Tegelijkertijd ondersteunen deze overgangsgebieden de gezondheid door recreatie en verblijf in de natuur. Met hun toeristisch/recreatieve functie dragen de gebieden bij aan werkgelegenheid, het behoud van voorzieningen en een vitaal landelijk gebied. Dit vraagt echter wel om verbreding: van een sterke focus op natuurbescherming naar het benutten van nationale parken als proeftuin voor maatschappelijke meerwaarde.

Maatschappelijke meerwaarde

Dit betekent dat overheden zich moeten richten op gebieden die op korte termijn daadwerkelijk aan de slag willen én kunnen gaan met een gebiedsgerichte aanpak van grote opgaven. Via deze aanpak kunnen beleidsdoelen worden verbonden met regionale ambities en economische ontwikkeling. Niet door parken de formele verantwoordelijkheid voor sectorale opgaven op zich te laten nemen, maar door ze als vliegwiel te laten fungeren voor het ontwikkelen van nieuwe gebiedsperspectieven. In deze gebieden kunnen we beleidskaders in de praktijk toetsen. Nationale parken creëren zo maatschappelijke meerwaarde voor ecologie, economie en de samenleving als geheel.

Rijk en provincies doen er goed aan deze potentie van de nationale parken te omarmen. Verbind beleidsdoelen met gebiedsdoelen, via de kracht van een nationaal park als veilige tussenruimte. Maak een lerend netwerk van gebieden die hun nek durven uitsteken en geef zo een versnelling aan het ontwikkelen van het Nederland van morgen.