Proces, Ondernemerschap en Programmering (POP-up) succesfactoren bij tijdelijke ontwikkeling

29 oktober 2013

5 minuten

Verslag De inschrijvingen voor de ideeëncompetitie ‘Wachtend Land’ lopen aardig op: tot nu toe hebben 70 teams van studenten, bedrijven en omwonenden zich ingeschreven om mee te denken over de tijdelijke invulling van de ontwikkellocatie aan de Blaricummermeent. De competitie is georganiseerd door de Gemeente Blaricum, Urban Management, studievereniging Polis en Gebiedsontwikkeling.nu. Maurits de Hoog en de kwartiermakers van Honigcomplex en Open Lab Ebbinge inspireerden de deelnemers tijdens het seminar ‘Wachtend Land’ op dinsdag 22 oktober aan de TU Delft.

Verslag seminar 'Wachtend Land'

De Blaricummermeent is een omvangrijke ontwikkellocatie van ruim 40 ha., waar 750 woningen, een bedrijventerrein, een recreatiegebied en een jachthaven gepland zijn. Volgens de oorspronkelijke planning zou dit programma in 2016 gereed zijn. De ontwikkeling van de locatie ligt niet helemaal stil: de grotere ontwikkelaars hebben zich grotendeels teruggetrokken, maar er ontstaan wel kleinschaliger initiatieven. De differentiatie in deze nieuwe initiatiefnemers is groot: particulieren, aannemers, CPO-partijen en beleggers blijken op kleinere schaal geïnteresseerd te zijn om in het gebied te ontwikkelen. “Invulling van plangebied gebeurt al, maar met een iets langer tijdpad dan we van tevoren hadden gedacht”, aldus Rob Hoksbergen van projectbureau De Blaricummermeent. Het lijkt dus nog wel even te duren voordat het hele terrein is volgebouwd. In de tussentijd is de gemeente op zoek naar tijdelijke invullingen die een oplossing kunnen bieden om het imago en het beheer van het gebied te verbeteren.

Maurits de Hoog, stedenbouwkundige bij de gemeente Amsterdam, vertelde de deelnemers van de competitie hoe zijn stad met braakliggende terreinen en tijdelijkheid omgaat. Zijn conclusie is dat het niet gaat om ‘tijdelijk gebruik’, maar om ‘ontwerpen met tijd’. Hij riep op om het idee los te laten dat de vastgoedmarkt weer wordt zoals vóór 2008. Placemaking en meebewegen op het ritme van de stad zijn zeer belangrijk. De Hoog illustreerde dit met de tijdelijke invulling van een deel van het Zeeburgereiland, waar uiteindelijk een zeilwagenpark is gerealiseerd, en met een historisch Amsterdams voorbeeld: de Plantagebuurt. Dit terrein kwam na de uitleg van de Amsterdamse grachtengordel tegen het eind van de 17e eeuw braak te liggen en is destijds ingevuld met kleine tuinen, waar later dierentuin Artis uit voortgekomen is. Het was echt een gebied waar geëxperimenteerd kon worden met nieuwe functies. Zo werd er de eerste bioscoop gebouwd en de hortus botanicus. Het zorgde voor een dynamisch gebied met een eigen identiteit.

In de praktijkvoorbeelden Open Lab Ebbinge (Groningen) en Honigcomplex (Nijmegen) komt ook dat experimentele karakter terug: het is duidelijk de bedoeling dat ondernemers de kans krijgen om een nieuwe, spannende functie het gebied in te brengen. Het belangrijkste uitgangspunt van beide projecten is dat de tijdelijke / pop-up invulling bij moet dragen aan de verbetering van het imago van het gebied. Het gaat erom de energie in een gebied zichtbaar te maken en lokale organisaties en initiatieven te verbinden. Daar is tijd voor nodig. Gestreefd wordt naar maatschappelijke waardecreatie, het aantrekken van een nieuw publiek door het stimuleren van (creatief) ondernemerschap.

Open Lab Ebbinge

In het geval van is het publiek heel gemêleerd door de grote diversiteit aan functies in tijdelijke paviljoens, vertelt Mark Sekuur van Stichting Open Lab Ebbinge. Er is plaats voor horeca, kinderopvang, studenten, ondernemers en de universiteit. Maar er worden ook regelmatig evenementen georganiseerd, zoals een volleybaltoernooi en de Ommelandermarkt. De Stichting Open Lab Ebbinge, met een informatiepaviljoen op het terrein zelf, fungeert hierbij als matchmaker/intermediair tussen initiatiefnemers en de gemeente. Initiatiefnemers hoeven daardoor niet zelfs langs de gemeente om ingewikkelde vergunningen aan te vragen, wat het makkelijk maakt om iets te organiseren.

Arie-Willem Bijl, kwartiermaker van het Honigcomplex, heeft ontdekt dat ook in Nijmegen meer dan genoeg animo is onder ondernemers en andere initiatiefnemers om het gebied tijdelijk te vullen. Een kunstbeurs, een stadsstrand en een aantal andere evenementen in de zomer bleken goed te werken om ondernemers te trekken. “Er blijkt veel behoefte aan een innovatieve en spannende plek in Nijmegen. Na onze zomerprogrammering ontstond er een flow. Toen is het gaan lopen als een gek”, vertelt Bijl enthousiast. Binnen een half jaar is 80% van de ruimtes bezet en er staan genoeg inschrijvingen op de wachtlijst om het complex de komende 8 jaar te vullen. De ondernemers zelf zijn zich ervan bewust dat ze andere ondernemers mee moeten krijgen om het een succes te maken, wat zorgt voor veel mond-tot-mondreclame. Initiatiefnemers kunnen een ruimte huren op het industrieterrein voor 25 tot 45 euro per vierkante meter, afhankelijk van de invulling. Bij de huur krijgen ze bovendien een stuk openbare ruimte gratis ter beschikking, op voorwaarde dat ze er een leuke invulling aan geven. Dit zorgt ervoor dat ondernemers zich verantwoordelijk voelen voor de publieke ruimte én helpt om het gebied nog levendiger te maken.

Zowel het Honigcomplex als Open Lab Ebbinge illustreren dat, ook in steden buiten de Randstad, genoeg energie en ondernemerschap in de samenleving aanwezig is om van onaantrekkelijke gebieden levendige en populaire plekken te maken. Hierbij moet wel opgemerkt worden dat het in beide gevallen om steden met een regionale functie gaat, of tijdelijke / pop-up initiatieven ook in kleinere steden of dorpen snel succesvol kunnen zijn is hiermee niet gegarandeerd. Bovendien blijkt telkens weer dat het om maatwerk gaat, succesformules kunnen nooit één op één gekopieerd worden. Een proces waarin ruimte is voor experiment, zorgvuldig wordt omgegaan met programmering en ondernemerschap wordt gestimuleerd op een laagdrempelige manier, dragen bij aan een succesvolle POP-up ontwikkeling.