Rotterdam zoekt met een bijzondere samenwerking naar ruimte voor makers

Veertig procent van de Rotterdamse makers dreigt de stad te verlaten vanwege ruimtegebrek. Met die zorgwekkende statistiek begon het artikel over de nut en noodzaak van creatieve ruimte in Rotterdam dat in maart op Gebiedsontwikkeling.nu verscheen. Uit het Groot Rotterdams Atelier Onderzoek (GRAO) 2024–2025 bleek begin dit jaar dat ruim de helft van de ondervraagde creatieve Rotterdamse makers de afgelopen vijf jaar minimaal eenmaal moest verhuizen, doorgaans door verkoop, sloop of herontwikkeling. En alleen al de afgelopen drie jaar zijn er twaalf ateliercomplexen verdwenen en staan er drie op het punt te verdwijnen; goed voor de werkruimte van naar schatting zeshonderd mensen.

Tijd voor actie, dacht Annejet Gosselink. Zij is vanuit AtelierUnie Rotterdam een van de mensen achter het eerdergenoemde atelieronderzoek. Daarnaast organiseert zij sinds 2024 ook elk jaar het Groot Rotterdams Atelier Weekend (GRAW). Met eigen ogen ziet zij hoe moeilijk de 1.800 makers waar de stichting mee in contact staat, hun plek kunnen behouden in de stad. Laat staan dat ze een nieuwe plek kunnen vinden. Ondanks de goede bedoelingen van alle betrokken partijen verandert de situatie maar niet voor deze groep.

Wat maakte dat je vorig jaar dacht: dit kan zo echt niet langer?

“De Coalitie Creatieve Ruimte Rotterdam (CCRR) is begonnen vanuit de urgentie van de gebruikers zelf, de makers, in de breedste zin van het woord. Van de ambachtelijke maakindustrie die ruimte nodig heeft tot de autonome kunstenaar en alles daar tussenin. Grafisch ontwerpers, schrijvers, performancekunstenaars. De roep dat de ruimte in de stad voor deze makers steeds schaarser wordt, hoorde ik al langer. Toen het GRAW in 2020 voor het eerst werd georganiseerd hoorde je al: leuk dat jullie dit organiseren, maar als je geen atelier hebt kan je niet meedoen – en ik heb ongewenst geen atelier. Mijn voorganger is destijds al met een aantal kunstenaars aan de slag gegaan om dit verder te onderzoeken.”

“Dat leverde de Groot Rotterdamse Atelier Enquête 2020 op. Dat onderzoek gaf veel inzicht in hoe het ervoor staat in de stad. En omdat dit weekend sinds 2020 jaarlijks wordt georganiseerd, wordt elk jaar steeds duidelijker waar in de stad al die makers precies zitten en welke plekken er zijn verdwenen. Er verdwijnen nog steeds elk jaar meer plekken dan dat er plekken bij komen. Uit het laatste GRAO blijkt dat deze ontwikkeling zich blijft doorzetten. En de vastgoedprijzen zijn nog veel verder gestegen. Een nog grotere groep geeft aan dat als de huur nu nog verder stijgt, ze een andere plek moeten zoeken. Er zit niet meer zo veel rek in.”

Waar gaat het volgens jou mis in Rotterdam?

“Het is een goede verandering dat de gemeente Rotterdam wel echt probeert wat aan de situatie te veranderen. Denk aan een vast percentage voor de hoeveelheid culturele voorzieningen in de stad op basis van referentiewaarden, een atelier- en broedplaatsenbeleid (waarin veel data uit de eerdergenoemde enquête in zijn opgenomen, red.) en SKAR (de organisatie die met subsidie van de gemeente betaalbare ruimte voor makers realiseert, red.). Maar dan hoor ik andere geluiden op allerlei plekken uit de stad.”

“Dat andere geluid komt bijvoorbeeld uit kunstenaarsatelier Kunst & Complex, waar het verkoopproces was ingericht om ook de kunstenaars de mogelijkheid van aankoop te geven. Maar dan loopt het mis in de uitvoering. En er blijven zich makers bij mij melden die tegen een huuropzegging aanlopen of zich zorgen maken vanwege korte termijncontracten of een conflict met de nieuwe eigenaar omdat het pand verkocht is. En zo is er overal wat aan de hand, maar ondertussen blijven de plekken wel verdwijnen.”

“Uiteindelijk is de belangrijke onderliggende vraag: hoe borgen we met elkaar die creatieve ruimte op de lange termijn in de stad? Iedereen wil dat die plekken voor makers blijven, maar blijkbaar liggen er niet de goede modellen onder om ook die plekken structureel te organiseren en realiseren. Maar als we het blijven organiseren zoals we nu doen, verdwijnt die ruimte gewoon. En dat gebeurt vaak met stille trom. Over twintig jaar zie je pas echt het effect. En dan ben je te laat. Er zijn al zo veel steden ons voorgegaan. Berlijn heeft die fout gemaakt en doet er nu weer alles aan om de kunstenaars terug te halen.”

Hoe kwam jij op het idee om deze coalitie op te zetten en al deze partijen aan één tafel bij elkaar te brengen?

“Door alle ervaringen die ik hoorde van de makers, begreep ik al snel dat de atelierruimte in de stad onder druk stond. En toen ik het GRAW overnam, lag er ook direct een financieringsprobleem. In de zoektocht naar financiering dacht ik: ik moet ook wat met de vastgoedpartijen. Zij hebben hier ook baat bij, verdienen gewoon aan goede plekken voor makers. Maar sponsoring is een te beperkte blik vind ik. Je houdt je hand op en zegt: willen jullie de kunstenaars helpen, want jullie profiteren ook van ze?”

“Na een aantal brainstormsessies met de Raad van Toezicht van GRAW ontdekte ik: we moeten niet om sponsoring vragen, maar we moeten partijen inhoudelijk betrekken. Tegelijk merkte ik dat alle betrokkenen naar elkaar wezen voor de oplossing. De gemeente moest een duidelijke visie hebben, de ontwikkelaar rendement inleveren en de kunstenaars waren vaak de afwachtende partij en slachtoffer van het “gentrificatiemechanisme”. Dus kwam het idee, waarom roepen we niet de vastgoedpartijen op om gezamenlijk actie te ondernemen en bij te dragen aan de oplossing?”

Op jullie site staat dat naast de makers partijen als Dura Vermeer, Heijmans, VORM, HD Groep, PlaceBASED, verschillende afdelingen van de gemeente (Cultuur, Stadsontwikkeling en Maatschappelijke Ontwikkeling), AIR, engage Rotterdam en cultureel ondernemers met ervaring in gebiedsontwikkeling zich bij de coalitie hebben aangesloten. Hoe is dat balletje gaan rollen?

“Door crowdfunding en netwerken tekenden twee vastgoedpartijen zich in voor het maximale bedrag van 5.000 euro. Met één partij, PlaceBASED, heb ik al jaren nauw contact. Maar die andere 5.000 euro stond ineens op onze rekening van de HD Groep met de boodschap: “creatieven zijn essentieel voor onze stad”. Toen dacht ik: ok, dit is bizar. Ik belde en vroeg: ik ben al een jaar met deze zoektocht bezig en ineens ben jij er én doneer je zo’n bedrag, waarom? Dat is heel simpel, zei de directeur Robin Dijkgraaf, ik vind het belangrijk en hoorde van mijn vrouw aan de keukentafel, die ook een atelier in Rotterdam huurt, wat er allemaal speelde. Toen heb ik gezegd: ik heb nog veel meer plannen over dit onderwerp, heb je zin om daarover door te praten? Dan gebruiken we deze 5.000 euro als inleg in die coalitie. Dat plan lag namelijk al klaar. Goed idee, zei hij toen. En toen hadden we de start die we wilden. En het contact met de makers was er natuurlijk ook al.”

En toen de gemeente nog, hoe is dat proces verlopen?

“Bij de opening van de Rotterdamse Architectuurmaand liep ik toevallig gelijk op met de toenmalig wethouder van Klimaat, Bouwen en Wonen Chantal Zeegers. Ik had haar een half jaar daarvoor al een keer gezien bij een politiek café waar we ook al de makers, vastgoed en gemeente bij elkaar hadden. Ze vroeg: hoe gaat het nu? En toen kon ik vertellen dat er twee vastgoedpartijen stonden te popelen om een samenwerking te beginnen in de vorm van een coalitie. Alleen, zei ik, ik heb nog geen goede ingang bij de gemeente, heb je misschien tips? Ik werd gelinkt aan wat mensen en daarna zei ze: ik moet nu door, maar laten we snel koffiedrinken. Dat zal nooit gebeuren, dacht ik. Maar dat gebeurde wel.”

“Ik kreeg een half uur. Helemaal voorbereid, ik zat klaar met al mijn argumenten en andere munitie. Maar zij opent het gesprek en zegt: in mijn termijn wil ik op dit terrein nog iets bewerkstelligen. Het was meer dan ik had durven dromen. En toen zij ze: hoe doen we dat nu verder? Nou, zei ik, toevallig heb ik het plan al klaarliggen en ik heb een batterij aan makers klaarstaan die ook ervaring in gebiedsontwikkeling hebben. Alleen de gemeente-kant nog. “Nou, dan gaan we dat regelen”, zei de wethouder. En ter plekke hebben we al een datum geprikt voor de aftrap van de coalitie (vorig jaar september, red.)

Wat maakt deze coalitie volgens jou zo uniek?

“Zo’n stadsbrede, vaste samenstelling van partijen gebeurt bijna nooit. Je hebt altijd wisselende samenstellingen. Andere vastgoedpartijen, andere ambtenaren die in een gebiedsontwikkeling bezig zijn. Nu is er één plek waar de kennis en ervaringen samenkomen en waar je samen nadenkt: waar lopen we tegenaan en hoe kunnen wat dat vormgeven? En dan hebben we nog niet eens zo veel bijeenkomsten gehad. Maar je merkt dat als je de problematiek in een dergelijk verband agendeert, er wel beweging ontstaat. Dan gaan mensen elkaar opzoeken en samenwerkingen verkennen op basis van een gedeelde ambitie.”

“De grootste winst van deze coalitie is dat door deze manier van organiseren de dingen heel expliciet worden. Je merkt dat als je bij elkaar zit er heel veel kennis en kunde is over hoe je dit vraagstuk kan organiseren en waar men tegenaan loopt, alleen de vervolgstap vraagt ook echt nog wel meer. Het nieuwe coalitieakkoord is bijvoorbeeld heel belangrijk, komen ze echt met een opdracht bij ons? Nu hebben partijen wel wat ingelegd, maar er is meer nodig wil je deze coalitie als vehikel gebruiken om echt in de praktijk aan de slag te kunnen om verbeteringen aan te brengen, kennis te ontwikkelen en kennis te delen. Meer middelen en meer mandaat vanuit de gemeente om de noodzakelijke veranderingen echt doorgevoerd te krijgen. Anders blijf je te veel op het incidentele niveau hangen en is het risico dat je te veel blijft praten in plaats van echt doen. Dat is spannend, ook voor een gemeente. Je morrelt aan het systeem, maar daar zit wel de winst.”

Wat is voor jullie de komende periode de grootste uitdaging, waar kan de coalitie zich nog in ontwikkelen?

“Het is nog zoeken hoe zo’n coalitie nou op de beste manier werkt, maar dat is ook wel logisch in zo’n eerste fase. Je merkt al heel snel dat als je alleen de hoofdlijnen bespreekt, het heel snel weer wensdenken wordt. Het wordt spannend, leuk en waardevol als we het over de casussen in de gebieden hebben. Daar kun je de doorbraken teweegbrengen, maar het vraagt ook om vertrouwen – en dat moet groeien. De makers staan vaak een beetje alleen en dit helpt wel om meer gelijkwaardig aan tafel te zitten en de feiten boven tafel te krijgen. Vervolgens moet één van de partijen gaan bewegen om verandering in de situatie te brengen. Dat is ook lastig voor de ontwikkelaars, want zij hebben lang niet altijd de baten op de lange termijn. Dat zijn de beleggers. Eigenlijk missen zij nog in onze coalitie.”

“Dus we zijn er nog lang niet. Het is een mooi begin, er zit heel veel energie in deze samenwerking, maar iedereen weet ook dat er nog genoeg moet gebeuren. Het begint er wel mee dat iedereen de urgentie voelt. Wil ik hier nog wel wonen als er alleen nog maar glimmende torens staan? Juist dat onaffe, die rafelranden in combinatie met de nieuwe flitsende hoogbouw, dat maakt Rotterdam. Als die balans verdwijnt, wordt het een elitaire spookstad. Dat is een groot verhaal en gaan wij niet allemaal oplossen. Maar deze samenwerking is wel een belangrijk deel van het verhaal. En het is heel gezond om dit gesprek in de breedte te voeren en niet alleen aan de bestuurstafel. Juist ook met mensen uit de praktijk die deze gebieden maken.”

“Onze coalitie is qua infrastructuur veelbelovend, maar momenteel nog kwetsbaar. De vastgoedpartijen en gemeente hebben bijvoorbeeld nog maar voor één jaar getekend, het jaar loopt in augustus 2026 af. En we willen delen welke slimme constructies er bedacht worden en leren van elkaar, actief kennis ontwikkelen in de praktijk op basis van kennis die al aanwezig is.”

Welke boodschap hebben jullie als coalitie voor al die partijen in de stad die iets voor de makers kunnen betekenen?

“Onze oproep is: ga als stad met elkaar veel beter differentiëren. Kijk goed: wie heb je allemaal en wat hebben die makers nodig, wat leeft er in de buurt aan initiatieven, hoe kun je ruimtes beter benutten en welke mix aan voorzieningen is nodig. En zorg er als gemeente ook voor dat je een grotere groep makers kunt beschermen door zelf de geschikte plekken te behouden. Die veranderingen moeten niet meer van mij of andere personen afhangen, maar echt worden bestendigd in het beleid. Laten we een plan van vijf of tien jaar maken, het liefst over meerdere bestuursperioden heen. Die tijd is nodig, anders was dit probleem door ons of een andere stad al wel opgelost. De goede voorbeelden zijn er, maar hoe vertaal je die naar de Rotterdamse praktijk en wat is daarvoor nodig? En we willen niet als Rotterdam het wiel opnieuw uitvinden. Daarom zijn we ook in contact met andere steden zoals Amsterdam, Utrecht en Den Haag.”