platform voor kennis, nieuws en opinie
Zoeken
platform voor kennis, nieuws en opinie

Zo zet je kunst en social design in bij de Omgevingswet

Zo zet je kunst en social design in bij de Omgevingswet

Iets met Boeren

Participatie wordt een belangrijke pijler van de Omgevingswet. Hoe organiseer je dat als beleidsmaker of initiatiefnemer? Kennis- en uitvoeringsorganisatie Kunstloc Brabant stelt dat kunstenaars en designers daarbij een belangrijke rol kunnen spelen. Zij deelt hiervoor vier uitgangspunten en zes voorbeelden.

Kunst en design zorgen voor nieuwe vormen om een gesprek te voeren en perspectieven in beeld te brengen. Juist bij hete hangijzers die spelen in de leefomgeving, zoals de huisvesting van statushouders of de plaatsing van windmolens, is behoefte aan nieuwe vormen van dialoog om tot oplossingen te komen. Door het visualiseren en bespreekbaar maken van een potentiële toekomstige ontwikkeling, wordt de verbeeldingskracht van de stakeholders geprikkeld. Dit geeft ruimte voor gesprek. Je kunt pas naar iets verlangen als je het voor je kunt zien.

De Omgevingswet en participatie

De nieuwe Omgevingswet bundelt, vereenvoudigt en moderniseert de huidige wirwar aan wetten voor ruimtelijke ontwikkeling en maakt regels meer inzichtelijk.  De wet zorgt voor een samenhangende aanpak van de fysieke leefomgeving, ruimte voor lokaal maatwerk en betere en snellere besluitvorming. Participatie en stakeholdermanagement zijn belangrijke pijlers in de Omgevingswet. Dat betekent dat je belanghebbenden actief betrekt bij plannen die je wilt uitvoeren in hun fysieke omgeving. Samenwerking met bewoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties en overheid is verplicht in het gehele proces van idee tot evaluatie. 

Maar hoe organiseer je op een creatieve, actieve manier het gesprek en zorg je daarmee voor participatie? Hieronder vind je vier uitgangspunten en zes voorbeelden bij de inzet van kunst bij het vormgeven van participatie in de Omgevingswet, gebaseerd op de ervaring en kennis die we de afgelopen opdeden in Brabant.

Vier uitgangspunten

1. Maatwerk

Iedere opgave vereist maatwerk. De kracht van makers is juist dat zij geen standaardrecepten gebruiken, maar elke situatie uniek benaderen. Makers kunnen goed omgaan met onzekerheid of ongeziene zaken. Zij gaan niet voor snelkookpanoplossingen, maar nemen de tijd en aandacht. Ze zijn opgeleid om concepten te ontwikkelen die buiten de geijkte kaders treden. Daarmee kunnen ze in elke stap van het proces het gesprek op gang brengen, op een manier die tot de verbeelding spreekt.

Er zijn verschillende maten van participatie, van informeren tot (mee)beslissen. Bedenk vooraf goed met elkaar waar je op inzet, en wat past bij de situatie in elke stap van het proces. Dat geeft helderheid.

2. Op zoek naar de usual en vooral de unusual suspects

Als beleidsmaker of initiatiefnemer wil je dat iedereen gehoord wordt die betrokken raakt met de gevolgen van beslissingen. Daarmee krijg je alle gevolgen, maar ook mogelijke alternatieve oplossingen beter in kaart. Zo kun je betere beslissingen nemen die op meer draagvlak kunnen rekenen.

Bekijk dus wie en welke partijen belanghebbenden zijn en betrek hen. Denk naast bewoners aan ondernemers, wijkorganisaties, overheden en maatschappelijke organisaties. Kijk ook naar wat er al gebeurt of wordt georganiseerd aan bewonersinitiatieven en haak daarop aan.

Maar misschien zijn - naast deze usual suspects - de unusual suspects nog wel belangrijker. Kunstenaars en designers zijn daar altijd naar op zoek. Zij geven ook de stem aan het landschap, de rivier, de groene specht of de vleermuis. Dat doen ze vaak op een heel verrassende manier die het gesprek met de usual suspects opengooit, tegenstellingen met elkaar verbindt en het gesprek naar een ander niveau tilt.

3. Betrek de kunstenaar vanaf het eerste begin

Makers hebben een neus voor de vraag achter de vraag. Ze zijn opgeleid om opgaves van allerlei kanten te bekijken en te onderzoeken voordat er een richting naar een oplossing wordt gekozen. Ze laten zich niet afleiden door problemen of vragen die duidelijk zichtbaar zijn of als eerste worden benoemd. Dit zijn vaak gevolgen of uitingen van ‘grotere’ problemen en achterliggende vragen die er spelen.

De kunstenaar of social designer kan ook een verbindende rol spelen in het gespreks- of ontwerpproces met de mensen en organisaties die bij het vraagstuk betrokken zijn en meedenken in een oplossing. Door het proces op een andere manier in te richten, werkvormen te ontwikkelen en de verbeelding aan te spreken, worden mensen (en dus ook beleidsmakers en initiatiefnemers) losgemaakt uit hun dagelijkse praktijk. Daarmee kun je meer draagvlak en commitment ontwikkelen.

4. Gelijkwaardig proces

Vaak is het doel van participatie ‘de neuzen dezelfde kant opzetten’ en wil men een Poolse landdag voorkomen. Maar betrokkenheid prikkel je juist door dwarsverbanden te leggen tussen mensen die elkaar niet vanzelf opzoeken. Mensen leren zich in elkaar in te leven en zo groeit nieuw inzicht. In een ‘social design’-aanpak creëer je samen de ruimte om die verschillende meningen een plek te geven in het proces - en deze, soms letterlijk, in beeld te brengen. Dat geeft synergie aan de verschillende perspectieven en heeft daarmee toegevoegde waarde.

Zes voorbeelden ter inspiratie

Mooie uitgangspunten, maar hoe doe je dit dan? Onderstaande selectie laat zien hoe makers participatie kunnen stimuleren rondom vraagstukken in de fysieke leefomgeving. Niet alle voorbeelden hebben rechtstreeks met de Omgevingswet te maken. Het gaat om voorbeelden waarin kunst en of social design worden ingezet in een participatieproces.

1: Hottest Place in Town

In het project ‘Hottest Place in town’ ging theatermaker Heleen van Doremalen met een iglo in wijk Fellenoord (Breda) het gesprek aan over hoe hun buurt kan verkoelen. Het gesprek ging echter niet alleen over de warmte van de zon, maar ook over het hete temperament van de bewoners. Dit project is een initiatief van Stichting Zet en onderdeel van de pilot ‘Inclusieve Gebiedsontwikkeling Fellenoord’ om te kijken hoe de wijk Fellenoord kan profiteren van de aangrenzende gebiedsontwikkeling. Door deze bijzondere ontmoetingen is er meer kennis van bewoners en de wijk. Bewoners realiseren zich beter dat ze kunnen meedenken en -praten. 

2: Boxtel binnen de bruggen

In Boxtel ontwikkelde de gemeente samen met Kunstloc het experimentele burgerparticipatieproces voor de nieuwe Centrumvisie ‘Boxtel binnen de Bruggen’. Kunstenaars Lobke Meekes en Matthijs Bosman ontregelden en zorgden voor verre perspectieven. Zo maakte Matthijs een radioreportage in de toekomst, waarin een journalist in 2024 voor het VPRO-programma Watersteden verslag doet van een rondvaart door Boxtel. De betrokken burgers en ondernemers kregen hierdoor oog voor het grotere plaatje en zagen mogelijkheden in plaats van onmogelijkheden.

3: Bureau Pees – Iets met boeren

Met de voorstelling Iets met Boeren geeft Bureau Pees op theatrale wijze inzicht in de landbouw.  De voorstelling - met zowel professionele acteurs als vrijetijdspelers uit de dorpen waar zij speelt - brengt boeren, burgers en buitenlui met elkaar in gesprek over het buitengebied, maar ook over ons eten en klimaatgevolgen.

4: Stem van de kinderen

De Duurzame Polder tussen Oss en ’s-Hertogenbosch is een gebied waar duurzame energieopwekking gepland staat. Twee schoolklassen gaan drie dagen naar dit gebied, onder begeleiding van Gerda van Puijenbroek (Stichting De Buitenschool), kunstenares Judith Rosema, studenten van het Koning Willem I College en de leerkrachten. De kinderen worden persoonlijk uitgedaagd zich te verhouden tot het gebied en tot opwekking van duurzame energie. Hoe kijken kinderen naar het onderwerp energie? Wat is hun rol in het vormgeven van hun toekomstige leefomgeving? Hoe kunnen we hun verbeelding aan het werk zetten en hun stem hoorbaar maken?

5: Camping Kafka

Nergens ter wereld zijn zoveel vakantieparken als in Nederland. Vroeger waren ze bedoeld als recreatieterreinen voor gezinnen. Steeds vaker worden zomerhuisjes, stacaravans en vakantiebungalows permanent bewoond door huisloze of ontheemde burgers die verdwalen in een woud van regels. Camping Kafka, een project van Academie voor Beeldvorming, laat zien hoe onze samenleving werkt, en zoekt in open werksessies samen naar alternatieven met campingbewoners, professionals, beleidsmakers en festivalbezoekers.

6: Fort Zeekant Boeit

In de wijk Fort Zeekant in Bergen op Zoom speelden meerdere problemen. Door de aanstaande sloop en nieuwbouw was er ook geen duidelijke identiteit meer. Kortom: de mensen waren hun verhaal kwijt. Dat was het startpunt voor het project van social design collectief Studio 1:1, in opdracht van woningcorporatie Stadlander.

Cover: 'Iets met Boeren' door Bureau Pees (bron: kunstlocbrabant)

Auteurs

Anneke Moors
Anneke Moors

Adviseur Architectuur & Vormgeving

Bekijk alle artikelen
Joosje Duindam
Joosje Duindam

Adviseur Financiering, Kunst & Leefbaarheid

Bekijk alle artikelen
Josephine Voets
Josephine Voets

Adviseur Amateurkunst & Talentontwikkeling

Bekijk alle artikelen