Decentrale koepels: betere facilitering door Rijk nodig bij implementatie Omgevingswet

“Grote zorgen” maakte de Evaluatiecommissie Omgevingswet zich in januari jongstleden of de Omgevingswet wel tot de beoogde samenhangende benadering van de leefomgeving zou gaan leiden. Ze zag vorig jaar eerder een toename van het tegenovergestelde: versnippering. Het zogeheten “confettikanon” – het vaker binnenkomen van losse vergunningaanvragen bij bevoegde gezagen voor één locatie – droeg daaraan bij. Plus de veelvuldig door gemeenten ingezette buitenplanse omgevingsplanactiviteit (BOPA) om nieuwe projecten te vergunnen: makkelijk toepasbaar, maar niet direct bijdragend aan een samenhangende ontwikkeling van de leefomgeving.

De inzet van de instrumenten die de doorlopende beleidscyclus van de Omgevingswet zouden moeten bevorderen blijft eveneens achter, zag de Evaluatiecommissie. Veel gemeenten worstelen met de transitie van losse bestemmingsplannen naar het gemeentebrede omgevingsplan, dat als voornaam vliegwiel van die beleidscyclus moet gaan functioneren en de juridische uitwerking is van de omgevingsvisie. Daarbij blijft de gebruiksvriendelijkheid van het Digitaal Stelsel Omgevingswet/DSO (waarin burgers en bedrijven hun vergunningen moeten aanvragen) ook twee jaar na invoering nog steeds ondermaats.

Meer structuur

Wel zag de commissie dat het met de Omgevingswet gepropageerde vooroverleg bij nieuwe gebiedsontwikkelingen “meer structuur” kreeg dankzij het werken met Intaketafels en Omgevingstafels. Ook wordt er meer regionaal samengewerkt en biedt de eerste Omgevingswet-jurisprudentie gemeenten en marktpartijen stilaan meer houvast.

Wat vinden de koepels van decentrale overheden ervan? Zij herkennen zich in de zorgen van de Evaluatiecommissie, zo bleek vorige week uit de inbreng van VNG, IPO en Unie van Waterschappen voorafgaand aan een debat met verantwoordelijk minister Boekholt-O’Sullivan (Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening). Ze zien dat de transitietermijn voor het omgevingsplan, dat in 2032 in alle gemeenten moet zijn vastgesteld, onder druk staat. De koepels verlangen [KdG1] van de minister in een gezamenlijke reactie “een helder handelingsperspectief” en een betere facilitering door het Rijk. “Dat betekent een stevige inzet op extra capaciteit, kennis en geld.” Geld dat gemeenten – blijkens de eveneens deze week naar buiten gekomen Meicirculaire – overigens voorlopig niet krijgen.

Sectorale ondermijning

Verder zien de gemeenten, provincies en waterschappen dat het Rijk de integrale opzet van de Omgevingswet niet altijd respecteert. “Voorbeelden zijn: de versterking van het VTH-stelsel milieu, permanente bewoning van vakantieparken, defensiegereedheid.” Volgens de koepels moet Boekholt-O’Sullivan “actief bewerkstelligen” dat nieuwe sectorale wetten binnen het stelsel passen, om zo een samenhangende benadering van de fysieke leefomgeving te waarborgen. Ook regeringscommissaris Omgevingswet Kars de Graaf liet zich eerder al kritisch uit over sectorale ondermijning van de Omgevingswet.

Daarnaast hameren de koepels op een blijvende inzet van de minister bij de doorontwikkeling en financiering van het digitaal stelsel (DSO). “Nu ruim twee jaar na inwerkingtreding voldoet het DSO echter nog steeds niet aan de afspraken over het basisniveau. Ook voldoet het DSO niet aan de verwachtingen van gebruikers en biedt daarmee niet de dienstverlening die nodig is om bij te dragen aan het realiseren van de grote opgaven.” Vooral het gebruik van de viewer Regels op de kaart, de Vergunningcheck en het Omgevingsloket blijven zorgpunten. “Ook is de inhoud van de buitenplanse omgevingsplanactiviteit (BOPA) niet zichtbaar in het Omgevingsloket, zodat burgers en bedrijven niet weten wat er ten opzichte van het tijdelijke omgevingsplan precies is veranderd.”

In bredere zin constateren de drie koepels dat de toegankelijkheid van het DSO nog steeds onvoldoende is. “Wat betreft de Vergunningcheck en het Omgevingsloket werpt het grote aantal te beantwoorden vragen een drempel op voor veel initiatiefnemers. Ook sluit de gebruikte terminologie vaak niet aan bij hun belevingswereld, waardoor niet makkelijk te zien is voor welke activiteiten een vergunning nodig is.” Met “aandacht en regievoering” moet VRO-minister Boekholt O’Sullivan het DSO spoedig opkrikken naar het van tevoren nagestreefde basisniveau van het digitale vergunningenloket.

Mentaliteitsverandering

Tot slot herinneren de koepels de minister eraan dat de Omgevingswet in de allereerste plaats een mentaliteitsverandering betekent voor alle betrokken partijen, van gemeenten tot gebiedsontwikkelaars. Voormalig minister Schultz, die in de jaren tien van deze eeuw aan de wieg stond van de wet, sprak graag over “80 procent cultuur en 20 procent regels”. “Het realiseren van deze veranderopgave vraagt inspanning van gemeenten, provincies en waterschappen en hun koepels, maar zeker ook van de minister vanuit haar stelselverantwoordelijkheid.”

Deze maand debatteert Boekholt O’Sullivan met de Tweede Kamer over het rapport van de Evaluatiecommissie. Ook stuurt ze vermoedelijk nog voor het zomerreces een brief erover naar de Eerste Kamer. Zeker daar kan ze haar borst nat maken: de senaat is al sinds de aanloop naar de invoering van de Omgevingswet in 2024 het meest kritisch op de wet.