De omgevingsvisie als versneller

Gemeentelijke omgevingsvisies vormen de basis voor lokaal omgevingsbeleid. Een goede visie biedt inzicht in de lokale ambities en strategische opgaven én vormt het vertrekpunt en toetsingskader voor het omgevingsplan, de omgevingsprogramma's en de afweging van omgevingsvergunningen (zoals een BOPA). Ze brengt alles samen – van woningbouw, verkeer en economie tot verduurzaming, natuur en gezondheid – en geeft richting aan gewenste ruimtelijke ontwikkelingen. De meeste gemeenten hebben er een of werken eraan. Een groot deel van de gemeenten die al een omgevingsvisie hebben, zijn momenteel bezig met een actualisatieslag. Regelmatig gebeurt dat vanwege nieuwe lokale of regionale ontwikkelingen en politieke ambities, maar ook wanneer de visie in de praktijk te weinig richting geeft en onvoldoende leeft – in de organisatie, bij partners en bij initiatiefnemers.

Richting en houvast

Dat laatste is een gemiste kans, omdat de omgevingsvisie juist hét instrument is om als gemeente integrale, richtinggevende keuzes voor de lange termijn te maken. Een omgevingsvisie kan helpen de doelen en afwegingsruimte bij planontwikkelingen aan de voorkant in beeld te brengen. En helpen voorkomen dat er steeds losse afwegingen en besluitvorming per plan nodig zijn: dat is reactief, tijdrovend én juridisch kwetsbaar. Hoe zorg je ervoor dat een omgevingsvisie aan de initiatiefnemer, gemeentelijke organisatie, bestuur en politiek voldoende richting en houvast geeft bij gebiedsontwikkelingen en uitnodigend en versnellend kan bijdragen aan planontwikkelingen? We geven vijf tips.

1 Denk na over nieuwe legenda’s

De visiekaart vormt het hart van de omgevingsvisie. Dat is de plek waar de samenhang tussen opgaven, ambities en keuzes zichtbaar wordt. Waar de legenda vroeger vooral bestond uit wonen (rood), groen, natuur en bedrijven, vragen de huidige opgaven om slimme functiecombinaties en dynamische lagen.

Een actualisatie is hét moment om te onderzoeken of de opgaven, kansen en het potentieel in de gebieden (zoals de bestaande wijken, werklocaties, centra en het buitengebied) goed in beeld zijn. Biedt de visie ruimte om de woningvoorraad en de woningdifferentiatie gebiedsgericht beter te benutten, bijvoorbeeld via transformatie, verdichting en aanpassing? Zijn de economische en ruimtelijke potenties van werklocaties voldoende benut, bijvoorbeeld door middel van gebiedseigen programma’s of profielen? Geeft de visie richting en ruimte aan de ontwikkeling van gemengde gebieden zoals binnensteden? En biedt ze houvast voor natuurontwikkeling en nieuwe verdienmodellen in het buitengebied, bijvoorbeeld voor agrarische ondernemers?

De opgaven van de 21e eeuw vragen om nieuwe legenda’s. Legenda's die denken in slimme combinaties, gebiedseigen opgaven en dynamische lagen: landbouw met landschappelijke nevenfuncties, gemengde stedelijke milieus, groenblauwe structuren die meekoppelen met water- en klimaatopgaven en een gezonde leefomgeving. Onderzoek als gemeente samen met je partners en samenleving naar passende inkleuringen en zoneringen en dus legenda’s die de initiatieven en ontwikkelingen richting geven. Het biedt kansen om abstracte doelen en ambities te concretiseren en helpt de politiek om keuzes te maken en kleur te bekennen.

2 Vertaal de visie in gebiedsgerichte uitwerkingen

Een volgende stap is het vertalen van ambities en doelen op gemeentelijk niveau in gebiedsgerichte uitwerkingen. Gebiedsgerichte uitwerkingen in een omgevingsvisie bieden mogelijkheden om ambities en doelen op gebiedsniveau uit te werken en concretiseren. En om daarbij prioriteiten te stellen en keuzes te maken. Een binnenstad vraagt iets anders dan een naoorlogse wijk of het buitengebied. Per gebied is het mogelijk richting te geven qua functiemenging, woningbouwprogrammering, mobiliteit (parkeren, vertaling STOMP-principe, et cetera) en de goede maatregelen in relatie tot duurzaamheid, klimaat en gezonde leefomgeving. Juist door die thema's in één gebiedskompas bijeen te brengen kunnen we sectorale wensen verbinden en ontstaat er ruimte voor meervoudig ruimtegebruik en kan de afwegingsruimte vooraf zichtbaar gemaakt worden.

Gebiedsgerichte uitwerkingen werken als een satéprikker door de overkoepelende doelen en ambities heen en maken die concreet voor een specifiek gebied: voor initiatiefnemer én toetser. Dat hoeft niet overal; het kan ook per gebiedstype, zoals binnenstad, woonwijk, werklocatie, mixzone of landschapstype. Zo geven ze de planontwikkeling tijdig richting en fungeren ze als vertrekpunt en toetsingskader voor gebiedsontwikkeling. Ze brengen vroeg in beeld wat de opgaven zijn, waar de focus ligt en dus hoeveel afwegingsruimte er is. Daarmee stuur je aan de voorkant, ondersteun je integrale planvorming en versnel je de voorfase – daar waar in de praktijk veel kostbare tijd verloren gaat.

3 Het belang van een wervend toekomstverhaal en volgbare redeneerlijn

Niet altijd lukt het om met de visie alle inhoudelijke houvast te bieden die je zou willen. Dan geeft een helder toekomstverhaal houvast: een volgbare redeneerlijn met ontwikkelprincipes die helpen bij het bepalen van doelen en ambities en – minstens zo belangrijk – bij het maken van integrale en gebiedsgerichte afwegingen daarbinnen. Belangrijk ook om hierbij te beseffen: de omgevingsvisie is zelfbindend. Ze verplicht het gemeentebestuur, maar werkt niet rechtstreeks door naar inwoners of initiatiefnemers — dat doet het juridisch bindende omgevingsplan. Juist daarom is de overtuigingskracht van de visie zo bepalend. Ze stuurt niet via regels, maar via een heldere redeneerlijn en gedeelde keuzes die hun weg moeten vinden naar plan, programma en vergunning.

Een aansprekend toekomstverhaal met toekomstbeelden maakt de visie begrijpelijker en uitnodigender. Ze creëert een gemeenschappelijke taal voor professionals, inwoners, bestuurders en politici. Wie hetzelfde verhaal deelt, hoeft bij elk nieuw plan niet opnieuw het hele debat te voeren: de redeneerlijn doet dan een deel van het werk. Juist die gedeelde taal geeft een zelfbindende visie haar sturende kracht.

4 Maak het gesprek over de uitvoering onderdeel ontwikkeltraject

Papier is geduldig. Het DSO (Digitaal Stelsel Omgevingswet) is dat ook. Een werkbare omgevingsvisie staat of valt met een doordachte uitvoeringsparagraaf. Vaak het sluitstuk van het proces en daarmee krijgt de uitvoering in het ontwikkeltraject niet de aandacht die het nodig heeft. In de uitvoeringsparagraaf gaat het onder andere over hoe een gemeente invulling wil geven aan de beleidscyclus, welk instrumentarium ze wil inzetten om de doelen te bereiken en hoe ze aankijkt tegen haar rol en die van initiatiefnemers en participatie. Het is ook de plek in je omgevingsvisie waar je als gemeente duidt hoe je zorgt dat de plekken met de hoogste urgentie ook de hoogste prioriteit krijgen. Want hoe zorg je dat niet alleen de ‘gemakkelijke’ woningbouwlocaties tot ontwikkeling komen, maar ook de lastigere locaties die wel de meeste maatschappelijke meerwaarde opleveren? Hiermee vormt het uitvoeringshoofdstuk een cruciale redeneerlijn en een basis voor een slimme realisatiestrategie.

Dat vraagt om het goede gesprek binnen de organisatie, de politiek en met partners en samenleving: hoe bereiken we onze doelen, en wat verwachten we van elkaar? Van de ambtelijke organisatie, het bestuur en de politiek? Waar liggen onze prioriteiten en hoe stroomlijnen we investeringen? Waar leggen we mandaten? Voer dat gesprek niet aan het eind, maar al vanaf de start van het traject, aan de hand van bijvoorbeeld concrete keuzes, dilemma’s of grote ruimtelijke investeringen. Doe dat zeker ook met partners en de samenleving. Zeker nu samenleving en markt vragen om meer regie en sturing op ambities, doelen en gebiedsontwikkelingen, is dat onmisbaar. Interactieve werk- en gespreksvormen, botsproeven en serious gaming helpen om het gesprek scherp te krijgen.

Werken volgens de principes van uitnodigingsplanologie biedt daarbij houvast. Uitnodigingsplanologie vraagt van de overheid om vooraf duidelijk te maken welke ruimtelijke doelen belangrijk zijn, welke veranderingen wenselijk zijn en welk toekomstbeeld wordt nagestreefd. Ontwikkelaars, bouwers of andere initiatiefnemers worden vervolgens uitgenodigd om met hun initiatieven hieraan bij te dragen. Een sterke omgevingsvisie is bij uitstek een onderlegger voor deze manier van werken. Met de Gelderse Bouwtafel stelden we onlangs een handreiking op over hoe je die principes toepast in omgevingsbeleid en bij gebiedsontwikkeling.

5 Borg de visie als levend kompas

Een omgevingsvisie is geen statisch document en wordt continu uitgedaagd voor nieuwe ontwikkelingen of ambities. En dat vraagt onderhoud. Beleg actualisatierondes in het uitvoeringsprogramma, borg de beleidscyclus en leg het eigenaarschap van het instrument, de uitvoering en de actualisaties expliciet vast. Wijs een coördinator aan die ervoor zorgt dat de visie daadwerkelijk wordt toegepast en, waar nodig, wordt herijkt of aangescherpt. Zo blijft de visie meebewegen met nieuwe opgaven en politieke wensen zonder haar richting te verliezen. Een geborgde visie werkt als een levend kompas waaraan plannen zich kunnen optrekken.

Kortom, snelle en betere planontwikkeling start bij een goede omgevingsvisie. Niet door dichtgetimmerd te zijn, maar door scherp te zijn waar het moet en uitnodigend waar het kan. Wie aan de voorkant heldere keuzes maakt, de afwegingsruimte in beeld brengt en een gedeeld verhaal vertelt en de uitvoering serieus neemt, wint die tijd later dubbel terug.