Katwijker wil zijn auto best inruilen voor meer groen

In ranglijsten van de meest versteende gemeenten in Nederland bungelt Katwijk steevast ergens onderin, zo niet helemaal onderaan. Slechts 20 procent van de oppervlakte in wijken in de Zuid-Hollandse kustgemeente bestond in 2023 uit laag groen en bomen. Zet die 20 procent eens af tegen de winnaar van dat jaar, Vaals, waar meer dan driekwart van de oppervlakte in buurten groen is – het is een voor Katwijk treurigstemmende vergelijking. Met al dat steen is de gemeenten extra vatbaar voor wateroverlast bij hoosbuien en in tijden van hitte koelt het er maar moeizaam af.

Al langer probeert Katwijk haar wijken te vergroenen. De ondergrondse parkeergarage aan de zeeboulevard – in 2016 door de BNA uitgeroepen tot Beste Gebouw van dat jaar – deed de autodruk dalen en voegde op het dak een aantal hectares nieuwe natuur toe. De gemeente sloot zich aan bij de operatie van stichting Steenbreek (inmiddels is er een lokale pendant) en stimuleert de eigen bevolking om tegels te wippen. Maar heel veel groener werd Katwijk per saldo nog niet. Een in 2024 gehouden referendum over betaald parkeren (het eerste ter plaatse, bedoeld om de auto terug te dringen en meer betaalbare woningen te kunnen bouwen) leverde een driekwart meerderheid op vóór de auto en tegen het betaald parkeren. Het riep de vraag op: wilde de Katwijker eigenlijk wel mee in de door de gemeente ingezette vergroening?

Mooie aanleiding

Met de verdere implementatie van de Omgevingswet in aantocht lag er voor de gemeente een mooie aanleiding om eens te onderzoeken hoe de openbare ruimte in de dorpen Katwijk, Rijnsburg en Valkenburg werd beleefd, vertelt Melissa Westerbos, beleidsadviseur ruimtelijke ordening van de gemeente Katwijk. “Welke waarde hechten onze inwoners aan welk ruimtegebruik? De komende jaren gaan we in ons beleidshuis met de producten van de Omgevingswet aan de slag, met name met omgevingsprogramma's. De onderzoeksresultaten zouden daarbij kunnen dienen als onderlegger.”

Uit een aanbestedingstraject werd Populytics als bureau gekozen om de beleving van de inwoners bij de openbare ruimte te peilen, vanwege de door dit bedrijf ontwikkelde Participatieve Waarde Evaluatie (PWE). “Wat ik heel waardevol vond, is dat deze methode inwoners en andere stakeholders op de stoel zet van beleidsadviseurs en bestuurders,” zegt Westerbos. “Niet alles kan qua in Katwijk beschikbare ruimte, waardoor inwoners worden gedwongen om keuzes te maken. Voor die methode wilden we graag gaan.”

Veertien onderwerpen

Samen met de gemeente selecteerde Populytics veertien onderwerpen met de vraag of de gemeente Katwijk er meer of juist minder aandacht aan zou moeten besteden. De onderwerpen besloegen een wijde range, variërend van “bomen en planten in de wijken” en “plekken buiten om te spelen en elkaar te ontmoeten” tot “met de auto op plekken in Katwijk kunnen komen,” “kleine en middelgrote bedrijven” en “nieuwe appartementen in flats van 8 tot 12 verdiepingen.” Bij elk onderwerp konden inwoners door een schuifje te verplaatsen aangeven of er meer of minder aandacht voor moest komen. Werden er te veel onderwerpen geselecteerd waarvoor méér aandacht moest komen, dan werd de inwoner gedwongen om scherper te kiezen. Anders zou het immers nooit allemaal in de beperkte ruimte van Katwijk kunnen landen. Zo kreeg de burger de belangenafweging van bestuurders voorgeschoteld, met één belangrijk verschil: in het onderzoek werd alleen naar het ruimtebeslag van de keuzes gekeken, niet naar eventueel benodigde budgetten om die keuzes vervolgens ook te materialiseren.

“Ik had verwacht dat er in de antwoorden vooral veel aandacht naar mobiliteit en parkeren uit zou gaan,” zegt Westerbos. “Want daar spitste het debat in Katwijk zich vorig najaar vooral op toe. Het was voor ons echt verrassend dat de aandacht voor bomen en planten zo sterk uit dit onderzoek naar voren kwam. Ja, de Katwijker bleek veel groener te denken dan gedacht.”

Andere waarden

Wetenschappelijk directeur Niek Mouter van Populytics is minder verrast over de resultaten. “We zien dergelijke uitkomsten ook op andere plekken in Nederland,” zegt hij. “Een beperkte groep mensen schiet altijd meteen in de stress als het gaat om gemeentelijk beleid rondom de auto. Die is voor sommige mensen nu eenmaal heilig, een symbool van vrijheid en trots. Daar aankomen is taboe. Maar wat gebeurt er als je daar andere waarden tegenover plaatst die voor deze mensen óók heilig zijn?”

Hij verwijst naar een eerder onderzoek in Amsterdam, waar via de PWE-methode tegenover de ruimte voor auto’s de ruimte voor spelende kinderen werd geplaatst. “Het is voor die groep mensen ook heel belangrijk dat er voor hun kinderen op straat ruimte is om te spelen. Dan dwing je ze te kiezen, waardoor de preferentie van mensen anders wordt. Dat bleek ook in Katwijk. Zelfs de mensen achter het parkeerreferendum bleken groen heel belangrijk te vinden, ook als dat een beetje ten koste gaat van de ruimte voor hun auto.”

Stille midden zwijgt

Mouter merkt in algemene zin dat een qua omvang beperkte groep mensen de lokale debatten in Nederland gijzelt. “Dat gebeurt ook rond bijvoorbeeld azc’s en windmolens. Die ene mening, vaak een tegenstem, komt dan volop in het nieuws. Op een gegeven moment ontstaat dan ook bij ambtenaren en bestuurders in het gemeentehuis het gevoel dat die mening symbool staat voor de stem van de bevolking.”

Westerbos ervaart dat ook in Katwijk. “Degenen die er echt iets van vinden, die zie je verschijnen bij de klassieke participatieavonden. Het ‘stille midden’ hoor je niet. Voor de PWE-methode werd een brief gestuurd naar een random selectie van Katwijkers. Dan leer je dat de algemene stemming in de gemeente over veel onderwerpen vaak een stuk genuanceerder is.” Van de per brief benaderde Katwijkers vulden in totaal 1.188 het onderzoek in. Daarnaast konden inwoners die geen brief hadden ontvangen maar wel graag wilden meedoen ook reageren. Dit leverde nog eens 158 extra ‘open inzendingen’ op, onder meer nuttig omdat deze laatste groep vaker aanvullende onderbouwingen bij hun keuzes geeft. Dat biedt volgens de onderzoekers meer inzicht in de waarden die achter de voorkeuren van mensen liggen.

Opvallend is dat de representatieve groep die op de brief reageerde een stuk tevredener was over de openbare ruimte in Katwijk dan de ‘open inzenders’: 62 procent tevreden versus 50 procent. Maar hun voorkeuren voor wat er dan in de gemeente moet veranderen, bleken grosso modo te overlappen: meer groen en buitenspeelplekken en minder kleine en middelgrote bedrijven en flats. Ook de gewenste geringere aandacht voor auto’s komt vrijwel overeen: minus 5 versus minus 6 procent.

Toegankelijke manier

Hoe gaat de gemeente Katwijk nu verder, met deze uitkomsten? “We werken gestaag door aan ons beleidshuis,” zegt Westerbos. “En we zijn van plan om straks onze omgevingsvisie ook nog te gaan herzien. Dit onderzoek is een van de producten die daar een onderlegger voor vormt.” Een hóófdonderlegger, wil ze wel zeggen. “Dit is voor ons als gemeente een belangrijk onderzoek geweest: een fijne, maar ook zeer toegankelijke manier om erachter te komen wat er in Katwijk onder de bevolking speelt. Echt heel waardevol.”

Zou de PWE-methode ook rond andere thema kunnen worden ingezet? Bijvoorbeeld bij hete lokale hangijzers als de komst van asielzoekerscentra? Ja, denkt Mouter. Hij las onlangs het boek Spookkloven van Jan Willem Duyvendak. “Die constateert dat de verschillen in samenleving sinds de jaren zestig sterk zijn afgenomen. Er zijn alleen nog kleine verschillen over, alleen worden die sterk opgeblazen. En dan blijkt dat maar 1.500 mensen in een gemeente van 100.000 inwoners uitgesproken tegen de komst van een azc zijn. Maar als die allemaal voor jou gemeentehuis staan, oogt het als een grote groep. Zeker als er ook nog groepen van buiten de gemeente bij komen staan. Dan wordt er al snel gezegd: iedereen is tegen. Kijk, daar word ík als onderzoeker dan weer een beetje boos over.”