De transformatie van Europese steden, Martin Aarts leidt rond

Great European cities? Niet in de eerste plaats groot maar vooral geweldig, geweldige Europese steden. En welke metropolen komen we dan tegen? Welnu: Kopenhagen, Berlijn, Wenen, Parijs, Barcelona, Milaan en ook Rotterdam. Deze geweldige stad is de thuisbasis van gepensioneerd stadsplanner Martin Aarts. Hij pakte de pen en schreef over de transformatie van die steden. In de loop van “zijn tijd” legde hij veel bezoeken af, keek rond en sprak met de verantwoordelijke personen om erachter te komen waarom en hoe ze dat deden. Zo deed hij inspiratie op die hij thuis in 010 zou kunnen gebruiken. Wat de hier genoemde steden delen, is hun voortdurende proces van verandering. Met steeds de aanpassing aan nieuwe realiteiten en aan nieuwe inzichten voor een beter stedelijk leven.

Haven op één

Aarts neemt ons in grote stappen mee door de naoorlogse geschiedenis van onze grootste havenstad. Een platgebombardeerde puinhoop die met behulp van Amerikaanse ideeën over stedelijke planning “weder opgebouwd” moest worden. De haven stond op één en het stadscentrum was er voor de kantoren en de winkels, inwoners naar de buitenwijken. Dat denken veranderde, stadsplanners zagen het belang van een bewoond en verdicht centrum. Lang verhaal kort: in 2014 was Rotterdam een stad met een haven in plaats van een haven met een stad. En inmiddels kan die haven niet meer zonder de stad nu het fossiele tijdperk op zijn laatste benen loopt en nieuwe concepten voor de haven urgent worden.

Op LinkedIn is de auteur tegenwoordig directeur van eenmansbedrijf Setting the stage. Mooie term voor wat stadsplanners doen, de boel klaarzetten voor verandering. En hij trof het met Rotterdam. Na alle ballen op de haven in de vroege na-oorlogse periode kwam de stad weer in zicht. Stadsleven, daar moest aan gewerkt worden. De tijd dat de stad er alleen was voor goedkope arbeidskrachten was voorbij. Een aantrekkelijke stad zorgt voor goed opgeleid arbeidspotentieel, voor kennis en innovatieve slagkracht en dat is nodig voor een inmiddels hoogwaardig technologisch complex dat de Europoort tegenwoordig is. Hoe daarvoor de boel klaar te zetten in de stad, dat was dertig jaar lang de rol en de inzet van Aarts.

Attractieve stad

Aarts realiseerde zich dat het centrum van Rotterdam te leeg, te steriel was en kreeg het bestuur zo ver de Q-factor een boost te geven. En dat ging niet alleen om meer binnenstedelijke inwoners. Een breed arrangement van culturele voorzieningen was nodig en naast de grote kantoren ook kleinschalige werkgelegenheid, een aantrekkelijk uitgaansleven, kortom alle elementen uit het handboek attractieve stad. En inmiddels is daar de R-factor bij gekomen, resilience, weerstandsvermogen. Hoe de klimaatverandering het hoofd te bieden, waar en hoe mitigatie of adaptatie? Quality of life en de R, de klimaatneutrale stad zijn voor de auteur twee kanten van dezelfde medaille. Dit boek is niet in de eerste plaats een Odyssey van een bevlogen planner door het moderne Rotterdam maar vooral een persoonlijk verhaal over zijn zoektocht elders naar de manier waarop andere steden hun veranderingsopgave aanpakken. Niet om te copy-pasten maar om inspiratie op te doen voor de eigen beroepspraktijk.

Een tochtje langs de velden volgt met vooral interviews, daarna worden diezelfde steden vanuit een aantal thematische invalshoeken nogmaals bevraagd. Aarts eindigt met een bijna euforisch (new era, paradigm shift) hoofdstuk over de permanente staat van verandering en de rol van de Europese stad. Maar voordat we zover zijn, neemt hij ons ook nog even mee door de recente literatuur over klimaatverandering c.a. De opgave voor de steden is dramatisch en vraagt om een massieve verandering. De veranderingen die daarna de revue passeren staan wel erg haaks op die noodzaak, een paar vliegenpoepjes op de Tweede Maasvlakte – so to speak. De verandering loopt in ieder geval via de steden, alleen steden kunnen dit oplossen. Hij refereert aan een UN-rapport uit 2020. Het is niet de sterkste stelling in het boek; de auteur gaat nogal voorbij aan de rol van nationale overheden en de impact van wetgeving.

Crisis als kans

We gaan met Aarts de steden langs. Parijs en Kopenhagen springen eruit, het zijn de frontrunners in zowel Q(uality) als R(esilience). Het is opvallend hoe crises mogelijkheden bieden voor verandering. Kijk naar Berlijn en Milaan waar tijdens Covid (pop-up) fietspaden op de stedelijke plattegrond verschenen. Maar het is niet overal een feest, zie de politieke setbacks in Barcelona en Berlijn waar het tempo van verandering terugliep hoewel de richting niet meer te veranderen viel. Kopenhagen is vooral goed vanwege een halve eeuw politieke eensgezindheid en een hoge betrokkenheid van de inwoners. Milaan voldoet aan het beeld van de Italiaan, veel woorden en gebaren maar niet veel om over naar huis te schrijven. Voor inspiratie kun je beter naar Wenen met een opvallend statement over de rol en het belang van migranten, entrepreneurs bij uitstek. Zonder hen zou Wenen een shrinking city zijn.

Laten we wat topics bespreken: het is de titel van deel drie in het boek waarin acht kwesties vanuit de eerdere bevindingen in de steden nagelopen worden. Het zijn korte tekstjes met veel citaten. Over het belang van data bijvoorbeeld. Aarts kiest zelf voor een kwalitatieve en soms anekdotische vorm. Hij spreidt een interessante kijk op de rol van de politiek tentoon, daar is de weerstand soms groter dan in de stad. Mobiliseer de actieve stedeling en maak kwesties niet te ideologisch. Het hoofdstuk over Q of life stelt inhoudelijk wat teleur, de auteur meandert door de issues die al eerder aan de orde kwamen. Een stukje over natuur in de stad, nogal pragmatisch onder het motto van ‘uw huis wordt meer waard’ Oh ja, en integreer meer natuur in andere stedelijke programma’s (budgettair meefietsen). Goed punt. Opvallend afwezig is hier kampioen vergroening Parijs. En over de regio, daar is Île de France ook weer niet bij. Hier wordt de grootste mobiliteitsslag van Europa gemaakt, drie mega metrolijnen. In het laatste hoofdstuk komt dit overigens wel langs. Kortom, allemaal wel een beetje heel vlot neergepend, dit deel drie.

Gaan we tenslotte naar het pièce de résistance, de geboorte van een nieuw stedelijk tijdperk (het staat er). Interessant punt hier dat wordt gemaakt: stedelijke transformaties hebben nogal eens een crisis of onbewaakt moment nodig. In Milaan (eigen waarneming) veroverden actieve burgers ‘s nachts de straat terug op de auto. Voor Aarts zijn Q en R al “two of a kind” maar hier voegt hij de “new economy” eraan toe. We gaan aldus verder met Q, R en E voor de stad. Ander relevant punt: de samenwerking tussen stad en kennisinstituten is het nieuwe normaal. Kan de grootste verandering, “auto’s eruit/fietsers en voetgangers erin,” nog stuklopen op politiek verzet? Nee, die beat goes on, wedstrijd gelopen. Over politiek: burgers zijn vaak verder dan roeptoeterende politici. Aarts, zo blijkt hier, stond aan de wieg van metropoolregio Rotterdam/Den Haag, zijn kindje. Heel verstandig, Parijs en Kopenhagen lieten dat eerder zien. De transformatie van de stad is vaak het werk van “forward-thinking individuals”. Is dat zo? Gaat daar niet veel vaker maatschappelijke mobilisatie aan vooraf. Nou ja…

Buiten slapen

Dit boek levert, alles bij elkaar genomen, nuttige inzichten op. Ik mis alleen de flipside van Aarts’ “triumph of the city.” Misschien is dat wel de stad als slachtoffer van haar eigen succes. Steden als Parijs en Barcelona worden inmiddels overlopen met toeristen en immigranten/daklozen. Op elke 500 meter nutella pizza’s in de aanbieding en uitpuilende afvalbakken. Elders in die steden treffen we flottieljes Decathlon-tenten aan, gevuld met de minder bedeelden, dankbaar gebruikmakend van het nieuwe stedelijke groen. De burgemeester van Parijs vindt het onacceptabel dat elke nacht honderden kinderen buiten moeten slapen. Dit probleem is ook onderdeel van de “new urban era,” van de geweldige Europese stad van Aarts en daar past wat heel wat minder euforie bij. Aarts heeft me niettemin aan het denken gezet, setting the stage for thinking dus.