Pamflet Nieuwe rol Erfgoedprofessional

Traditionele sturingsmogelijkheden in de erfgoedzorg werken niet meer: de rijksoverheid trekt zich terug om ruimte te laten aan gemeenten en provincies. De vastgoedwereld heeft de crisis achter zich gelaten en wil weer investeren en ontwikkelen. Burgers raken steeds beter geïnformeerd, zijn mondiger, betrokken en initiatiefrijker. In deze tijd van democratisering en decentralisatie gaat het niet altijd in de eerste plaats om geld maar om energie. Het gaat om het steunen van initiatieven van anderen in plaats van eigen plannen en over allianties in plaats van dichtgetimmerde deals op voorhand. We leven in tijden van permanente tijdelijkheid, het is iedere keer opnieuw met betrokkenen zoeken naar de juiste invulling van een gebouw of gebied. Erfgoedontwikkeling wordt permanent bèta, waarbij niet alles op voorhand wordt vastgelegd in allesomvattende restauratie- en herbestemmingsplannen, maar ruimte wordt gelaten aan het toeval, spontane ontwikkeling en nieuwe ideëen van onderop.

10 suggesties voor de nieuwe rol van de erfgoedprofessional

1. Ga mee in de energie die in de samenleving zit.

Vol energie storten initiatiefnemers zich vaak op plannen voor (leegstaand) erfgoed. Verlaat daarom het bureau, participeer in deze lokale erfgoedprojecten en ga met bewoners in gesprek. Luister naar de diversiteit van betrokkenen (eigenaren, initiatiefnemers, bewoners) om tot een brede benadering en interpretatie van erfgoedwaarden te komen. En bovenal: toon betrokkenheid.

2. Neem een verbindende positie in bij (burger-) initiatieven

Erfgoedwaarden vertegenwoordigen één benaderingswijze in een complex stelsel van belangen waarmee initiatiefnemers te maken krijgen. Vergroot het bewustzijn van erfgoedwaarden en de economische en maatschappelijke meerwaarde ervan. Verleid en beweeg mee in (plan)processen, zodat erfgoedwaarden een verbindende en inspirerende rol kunnen krijgen in de nieuwe ontwikkeling.

3. Waardestellen op basis van stenen én verhalen

Naast de ‘stenen’ is nadrukkelijk ook de lokale kennis, de oral history, een belangrijke bron voor de waardestelling. Bewoners en ondernemers kennen de ‘verhalen van de straat’. Maak gebruik van deze citizen science waarbij burgers via lokale initiatieven en digitale platforms bijdragen aan de beschikbare kennis van het verleden. De erfgoedprofessional is de curator van het totale verhaal en kan waarden van stenen en verhalen duiden en integraal wegen.

4. Breng de belangen in kaart en formuleer een collectieve ambitie

Bij initiatieven spelen vele belangen een rol, maar hoe verhouden deze zich tot elkaar? Wie oefent macht uit en met welk doel? Door deze bewegingen in kaart te brengen is het mogelijk om samen met alle betrokken partijen een collectieve ambitie te formuleren waaraan je het proces kunt ophangen. Wat willen we met deze plek/object? Durf de regie over erfgoedwaarden (deels) los te laten en samen met belanghebbenden een richting te bepalen.

5. Benut de kansen van de Omgevingswet om initiatiefnemers zelf tools in handen te geven

Initiatiefnemers kunnen steeds beter zelf uitzoeken wat wel en niet mag. Zij zijn gebaat bij een goede communicatie en infrastructuur waarin informatie efficiënt toegankelijk is. Denk als erfgoedprofessional mee over de inzet van het planologisch instrumentarium (bestemmingsplan e.d.) om kansrijke initiatieven te stimuleren en slecht onderbouwde ideeën beargumenteerd te verwerpen.

6. Zet je kennis in als troef in toekomstige ontwikkelingen

Erfgoedprofessionals beschikken over kennis op het gebied van bouw- en cultuurhistorie, vakmanschap en regelgeving. Gebruik deze kennis op een aansprekende en eigentijdse manier om initiatiefnemers te begeleiden, keuzes te beargumenteren en mee te denken om tot creatieve oplossingen te komen. Sorteer bijvoorbeeld voor op duurzame ingrepen in monumenten. En zorg dat kennis en goede praktijkvoorbeelden worden gedeeld.

7. Creëer ruimte voor experiment en vernieuwing

Durf de grenzen van de omgang met erfgoed op te rekken. Er zijn alternatieven voor gangbare vormen van herbestemming (tot creatieve hotspots, hotels, appartementen, etc). Wacht eens met de aanpak van leegstand volgens de ‘ethiek van de onthouding’. Creëer ruimte voor experiment en benoem freezones waar op een ontspannen manier met erfgoed kan worden omgegaan. Accepteer mislukking als onderdeel van het experiment om als erfgoedsector verder te komen en nieuwe mogelijkheden te verkennen.

8. Accepteer dat alles in potentie erfgoed kan zijn

Voor de status van monument is de grens van vijftig jaar losgelaten. Ga lokaal de discussie aan wat erfgoed is of kan worden: het toekennen van erfgoedstatus hoeft zich niet uitsluitend te richten op collectievorming. Kies een meer dynamisch begrip als uitgangspunt waarin potentieel alles erfgoed kan zijn. Stimuleer de discussie over jong erfgoed of dissonant erfgoed door alternatieve interpretaties van erfgoed te verzamelen en zichtbaar te maken.

9. Ontwikkel naast de monumentenlijst ook andere publieksgerichte manieren om erfgoed status te geven

Stel een proces op om de erfgoedstatus by popular demand (publieksfavorieten) mogelijk te maken als aanvulling op het toekennen van de status van rijks-, provinciaal of gemeentelijk monument. Ontwikkel met het publiek een alternatief erfgoedlabel dat past bij deze vorm van democratisch onderbouwde waardering.

10. Zoek interdisciplinaire verfrissing

Tot slot, kijk over de grenzen van de erfgoed sector heen. Zoek ook waar beleidsvelden schuren en spring in dat gat. Laat je bijvoorbeeld inspireren door inzichten uit de communicatiewetenschappen en data-science van waaruit nieuwe manieren van verzamelen en data-analyse kunnen ontstaan. Bezoek bijeenkomsten van andere vakgebieden; neem kennis van ontwikkelingen in de vastgoedwereld en ga op zoek naar technologische innovaties zoals de slimme zonnedakpan.

Bron: Platform Voer_