Parijsch in Culemborg, wat vinden Haan & Laan er eigenlijk van?

Waar zijn we?

Culemborg heette vroeger Kuilenburg, ontstaan als handelsnederzetting aan de rivier de Lek. De naam verwijst naar een burcht bij een laaggelegen gebied. Na het verkrijgen van stadsrechten (1318) breidde de bebouwing zich uit. De westelijke omgeving, een drassige wildernis, werd ontwaterd door systematisch en evenwijdig sloten te graven.

In 1794 werd het gebied, onderdeel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, onder water gezet om het oprukkende Franse leger tegen te houden. Dat mislukte want een ijskoude winter viel in en de aanvallers trokken – zonder weerstand over de bevroren ondergrond – Culemborg binnen.

Culemborg groeit en bloeit

Dankzij de centrale ligging in het land en als aantrekkelijke schakel tussen Utrecht en Den Bosch groeide de bevolking gestaag in de naoorlogse jaren van de vorige eeuw. Er kwamen betere verbindingen, nieuwe woonwijken en een uitgestrekt bedrijventerrein. Culemborg bouwde bijzondere landelijke reputaties op. Zo was jarenlang de bedenker van de verkeersdrempel en mede-uitvinder van het woonerf hier de directeur gemeentewerken. Ook herbergt de gemeente de eerste omvangrijke, ecologische wijk van Nederland: EVA Lanxmeer. Rond de 30.000 inwoners telt de plaats momenteel.

Overeenkomst 1995: planhorizon van tien jaar

Parijsch, deels gelegen in de polder Goilberdingen, vormt het sluitstuk van de westelijke uitbreidingen. Aan de noord- en westzijde grenst de wijk aan de uiterwaarden van de rivier en aan weilanden. In 1995 richten de gemeente en Mourik Groot Ammers BV een Commanditaire Vennootschap (CV) op en een stichting als beherend vennoot van de CV. De particuliere partij bezit 5/8 van de gebiedsgronden, de gemeente de rest. Bijzonder is dat deze partij primair een grond-, weg- en waterbouwbedrijf is en geen vastgoedontwikkelaar. De ingeschatte planhorizon bedraagt tien jaar. De gemeente levert de projectleider.

Groenblauwe ruggengraat

Het bestemmingsplan voor het hele gebied is vier jaar later klaar en voorziet in ruim 2.000 woningen, verdeeld over plangebieden Noord, Centrum en Zuid. Het duurdere woningmarktsegment staat centraal. Het stedenbouwkundig plan heeft als uitgangspunten: een groenblauw raamwerk als ruggengraat van de wijk met robuuste bomenlanen en extensief beheerde bermen, kleine buurten met elk een eigen sfeer en watergangen die de ligging van de woningen bepalen. Het verkavelingspatroon, ontstaan rond het jaar 1000, blijft zichtbaar.

Noordelijk deel voorspoedig opgeleverd

Voor deelgebied Noord, met 960 woningen, wordt een maximale oppervlakte aan uitgeefbare grond gecreëerd. Parkeren vooral op eigen erf, straten van vijf meter breed en brede lanen en singels. Dit plandeel komt gereed in 2008 en sluit af met een positieve grondexploitatie. In 2010 wordt Parijsch Centrum opgeleverd: winkelcentrum, voorzieningen en circa 140 woningen. Een warmtekrachtcentrale bij de sporthal voedt een warmtenet dat een deel van de wijk bedient. De financiële crisis in die jaren heeft grote gevolgen: de bouw ligt lange tijd stil en in de loop van de tijd sluiten de partijen vele herzieningsovereenkomsten. In 2012 vervangt het Bestemmingsplan Culemborg West alle voorgaande plannen ten westen van de spoorlijn Utrecht-Den Bosch. Daarbij wordt gesteld dat West zoveel mogelijk als zelfstandig stadsdeel voor de voorzieningen moet functioneren.

“Een brij aan afspraken”

In 2014 wordt het gemeentelijk projectleiderschap van de CV beëindigd en treedt een nieuwe externe directeur aan met een eigen projectorganisatie. Uit een externe evaluatie, later in 2019, komt naar voren dat er sprake zou zijn van niet optimale samenwerking tussen de twee partners en te weinig slagkracht. Een aantal kwesties spelen. Zo neemt vanaf 2014 Mourik als aannemer bouw gerelateerde opdrachten aan in Parijsch en blijft het bedrijf tegelijk partij in de CV. Verder is de inwonersparticipatie niet geregeld in de CV en wil de gemeente meer doen aan duurzaamheid en een betere kwaliteit, maar moet zij zelf de meerkosten daarvan betalen. Bij de marktpartij blijven in de loop van de jaren de belangrijkste betrokkenen dezelfde personen, terwijl de gemeente vele personele wisselingen kent. Het evaluatierapport constateert een “brij aan afspraken die leidt tot onduidelijkheden.”

In afrondingsfase enige verdichting

Voor Parijsch Zuid wordt een nieuw bestemmingsplan in 2015 onherroepelijk. Er komen 1.100 tot 1.500 woningen, verdeeld over 25 procent sociale huur/koop, 65 procent vrije sector en 10 procent vrijstaande woningen. Dit gebeurt in vijf deelgebieden “waartussen het polderlandschap zich diep de wijk indringt.” De CV belegt de ontwikkeling van 1.150 woningen in plandeel Zuid bij Heijmans. Als afronding wordt deelgebied Borg & Buiten gebouwd. De woningvraag neemt inmiddels toe en er is maatschappelijke druk om meer betaalbare woningen te bouwen. In 2023 maakt een wijziging van het bestemmingsplan voor dit deelgebied de bouw van 460 woningen mogelijk (in plaats van 326), grotendeels ‘kleiner en betaalbaar’. Na aanpassing van de parkeernormen blijft per woning één autoplek in de openbare ruimte beschikbaar, waarbij als compensatie wordt ingezet op een aanbod van deelauto’s en deelbakfietsen.

Tussenbalans

Voorjaar 2026 is Parijsch voor negentig procent opgeleverd. Bewonersonderzoek in Noord laat zien dat het prettig wonen is in dit eerst gebouwde deel van de gebiedsontwikkeling. Een verkeersveilige wijk ook, maar kinderen voor de deur buiten laten spelen gebeurt niet – omdat de stoepen ontbreken. Het winkelcentrum en andere voorzieningen trekken veel bezoekers, ook van elders. De fietspadenstructuur is voorbeeldig maar met slechts eenmaal per uur op werkdagen een bus komt het openbaar vervoer er bekaaid af.

Wat zien we

Vanaf station Culemborg lopen we in een half uurtje door de complete geschiedenis van naoorlogs Nederland, van de jaren vijftig herstructureringswijk Achter de Poort tot het laat twintigste-eeuwse Molenzicht. Op de Prijsseweg, die er midden tussendoor loopt, is het druk met fietsers van en naar Culemborg-centrum.

Overzichtelijk, rustig en groen

Vanaf de Pelmolenweg steken we via het Bouwlustpad (sic!) door naar Parijsch Noord, de Steenbokstraat in. Onmiskenbaar vormen de waterlopen van de inpoldering het richtsnoer voor de verkaveling. Lange, kaarsrechte noord-zuid- en oost-weststraten, afgewisseld met intieme plantsoenen, wat speeltoestellen en weelderig groene singels. Auto’s blijven grotendeels uit het zicht of staan aan één kant van de straat, en de straten zijn zo smal dat auto’s elkaar alleen langzaam kunnen passeren. Trottoirs ontbreken vaak, maar het is rustig op straat. Op alle kruispunten zijn plateaus aangebracht, wit uitgevoerd, die helpen om snelheden te matigen. Behalve de loop van de straten, zijn ook de bouwvorm en materiaalkeuze van de eengezinshuizen per straat eenduidig. Dankzij het vele, afwisselende groen leidt dat niet tot een eentonig gebied. Het is er doorgaans stil: op sommige plekken hoor je ver weg treinen rustig over de spoorbrug gaan.

De uiterwaarden: een recreatieve voorziening van jewelste

De brede Hermelijnsingel is de grens met een lager gelegen noordelijk buurtdeel. Een verbreding in de bestrating, afgezet met schanskorven, vormt de entree naar een groene wig in de noordelijke bebouwing. Via het Oeverloperpad komt die uit bij de rivierdijk en een wandelroute door de uiterwaarden van de Lek. Een recreatieve voorziening van jewelste! Bij de schanskorven staan twee losse elektriciteitshuisjes, voorspelbaar doelwit geworden van bekladding en brandstichting. Een klein vlekje op de overigens zorgvuldig ingerichte openbare ruimte.

We lopen de Ottersingel in. Laan wijst op fietsers die hun hand uitsteken bij het afslaan. Buurtbewoners vertellen dat ze de bouw van Merwede in Utrecht ontvlucht zijn en het erg naar hun zin hebben: “Je woont hier echt buiten.” Aan de Boommarterhof staan een hospice en, dicht op elkaar, enkele tientallen koopwoningen van één laag met puntdak en geheel glazen voorgevel. Betaalbaar voor middeninkomens, want circa 65 m2.

And now for something completely different!

We steken de Prijsseweg over naar Centrum en Zuid en komen de rest van de tocht in totaal andere werelden terecht. De buitensporig brede ontsluitingsweg Laan naar Parijsch is daarvoor exemplarisch. Niet de rijdende auto’s nemen zoveel ruimte in, maar de ventwegen aan beide kanten.

We lopen Eidereend in: links een reeks dieprode, donkergrijze, witte en okerkleurige eengezinswoningen, rechts een ensemble in retrostijl. Vóór ons, aan Zomertaling, een blok met een mix van ontwerpen dat een beetje gedraaid is ten opzichte van beide andere blokken. Dat blijkt kenmerkend voor deze buurt: veel gebouwen volgen niet de lijn van de polderverkaveling, ze vullen het bouwvlak niet en hebben veelal ieder een eigen ontwerpsmaak. Resultaat: een kakafonie aan bouwvormen. Op verschillende plekken zien we ramen tot op de grond en dus houden bewoners gordijnen helemaal dicht. Het water en een park (‘Parc de Triomphe’) zijn zeer ruim opgezet. Het voelt alsof het gebied uit losse onderdelen bestaat.

Snoeptrommel

De eendennamenbuurt is autovrij, maar ook grotendeels ‘groenvrij,’ er liggen grote oppervlaktes gebakken klinkers. Bewoners hebben de schep in eigen hand genomen en groenplekken toegevoegd. Eén van hen komt uit Den Haag: “Culemborg wordt de snoeptrommel voor de Randstad genoemd.” GGZ-instelling Syndion heeft hier een wooncomplex, maar dat is erg naar binnen gekeerd. Verderop staat een uitgesproken stedelijk appartementenblok (‘Quartier Parijsch’) met grachtenstoepen, ijzeren hekwerken en souterrains. Opnieuw een vreemde eend in de bijt.

Centrum: winkelplein heeft menselijke maat

Het Centrumgebied telt vele voorzieningen voor de consumerende, sportieve en hulpbehoevende mens. We zien een vriendelijk winkelplein met houten woningbalkons boven de winkels. Een middenstrook voor bankjes, lichtmasten en een horecaterras geven het Koopmansgildeplein op deze zonnige dag een prettige verblijfskwaliteit. Een duo zingt en speelt hier populaire songs.

Verder telt het Centrumgebied volop parkeerplaatsen en vijf appartementengebouwen op ruime afstand van elkaar. Haan vindt dat architectuur hier is gereduceerd tot het kiezen van een mooie mix aan bakstenen. Het grote terras van Buurtrestaurant en Proeftuin De Ontmoeting lonkt, maar is nu gesloten wegens een verbouwing. Ongetwijfeld bieden de twee scholen waar we langs komen fantastisch onderwijs aan, maar buitengevels en schoolpleinen ogen zielloos. Ook de autovrije omgeving is versteend.

Pioniersveld

Via de Distelvlinderlaan komt de Sportheldenbuurt in zicht. Voetbalclub Focus ’07 heeft hier zijn velden; daarom is een rij aangrenzende huizen uitgevoerd met vrijwel blinde, donkerbruine muren, alsof je tegen een ouderwetse gevangenis aankijkt.

Aan het eind van de laan de buurt Pioniersveld. De woningcorporatie plaatste een groep flexwoningen, 39 m2 in twee lagen. Dan een cluster strakke zelfbouwvilla’s van donkerbruin tot stralend wit. Verder een cluster zelfbouw voor duurzame energie- en bouwtechnieken en natuurlijke bouwmaterialen. Deze pioniersconcepten zijn anders dan de standaard woningtypes elders in de wijk.

We steken door naar het Forteneiland, een verwijzing naar de nabijgelegen Nieuwe Hollandse Waterlinie. De fortenassociatie komt onder meer tot uitdrukking in 19e eeuws aandoende gele baksteendecoraties op bruinrode gevels. Twee blokken woningen lijken op munitiemagazijnen, sommige rijtjes op ruim uitgevallen Engelse mijnwerkershuizen. Het parkeren ligt veelal in het zicht, zoals aan het Arsenaal, met gestoken parkeren aan beide zijden van de straat – maar wel op grastegels.

Verdichting in Borg & Buiten

Borg & Buiten, slotstuk in aanbouw van Parijsch, krijgt autovrije en -luwe zones en een groene zone dwars door de buurt. De eerste parkeerhub is klaar en er zijn plaatsen voor deelauto’s en elektrische deelbakfietsen. Aangrenzend staat een appartementengebouw met fraaie glaskunst in het trappenhuis. In Abtsgeer zijn de eengezinswoningen net opgeleverd, de bergen zand liggen nog op straat. Als we om ons heen kijken is het moeilijk voorstelbaar dat in dit beperkte deel van de wijk in totaal 460 woningen verrijzen. Wat zeker gaat aantikken, is de bouw van tientallen koopwoningen van 63 m2 op anderhalve meter van elkaar – grappig dat dit ook ‘vrijstaand’ heet.

We lopen tot slot langs de vroegere zandwinput Lokkershoek, de zoveelste fijne plek om te recreëren!

Wat vinden we ervan

Parijsch is een logisch vervolg op de eerdere bebouwing van Culemborg tussen de spoorlijn en de A2. De wijk biedt een ontspannen laagbouwmilieu in een aantrekkelijke omgeving. De wijk is voor brede doelgroepen toegankelijk door de toevoeging in Zuid van sociale huur, zorgcomplexen en kleine koopwoningen.

De wijk heeft contrasterende identiteiten. Noord is overzichtelijk, rustig en groen, gebouwd met stevige ruimtelijke regie. De plangebieden Centrum en Zuid hebben weinig samenhang door de te ruime opzet en een overmaat aan verschillende ontwerpstijlen en aparte buurtjes.

Zet in op dubbel grondgebruik van parkeerterreinen en verdichting

Grote oppervlakten dienen als parkeerterrein voor bezoekers: rond het winkelcentrum, bij de sporthal, bij het kerkgenootschap, bij de voetbalclub. Wat een ruimte neemt dat in! Onderzoek de mogelijkheden van dubbel grondgebruik en kansen op verdichting van de woningbouw. Besteed in Zuid meer aandacht aan de micro-inrichting en de vierkante meter. Dat vermindert de overmaat aan groen en recreatieve voorzieningen. Denk aan het plaatsen van zitbankjes in de straten.

Geef systeembouw meer identiteit

Pas standaard per buurtbouwstroom een of meerdere specifieke, unieke ornamenten toe die zorgen voor identiteit. Fabrieksmatige woningbouw is doorgaans goed inpasbaar, maar vaak ook enigszins steriel.

Vergroen het Centrumgebied

De parkeerterreinen rond het winkelcentrum zijn volop voorzien van groen, de autovrije buurten er omheen liggen er juist versteend bij. Dit is een onaangenaam verschil. Alle reden om de versteende gebieden alsnog groener in te richten, naar het voorbeeld dat een groep enthousiaste bewoners zelf gegeven heeft.