Casus Bij gebiedsontwikkeling gaat het vaak om nieuwe of bestaande gebieden die een flinke impuls hebben gekregen. Maar een gebied dat in de vergetelheid is geraakt en waar verval is ingetreden, kan net zo boeiend zijn. Zeker als zo’n gebied symbool staat voor een tijd die achter ons ligt. Een indrukwekkend voorbeeld is het voormalig Waterloopkundig Laboratorium in de Noordoostpolder.
Het heeft wel iets weg van steeds verder inzoomen met de lens van de maakbaarheid. Het land van de Noordoostpolder werd door de mens aan de zee onttrokken en geheel conform moderne gedachten over landgebruik ingericht. Daarbinnen werd in 1944 een nieuw bos aangelegd op een plek waar geen landbouw mogelijk was, doordat de bodem van zand en keileem slecht water doorliet. Daarbij kon er geprofiteerd worden van een natuurlijk verval van het water, een verschil van vier meter van het oude land naar het nieuwe land. Een perfecte plek voor een buitenlaboratorium dat midden vorig eeuw ingezet kon worden om met schaalmodellen de loop van water te onderzoeken.
Binnen het Waterloopkundig Laboratorium (dat daarvoor in Delft in de kelder van het gebouw voor Weg- en Waterbouwkunde was gevestigd) zijn vervolgens situaties in binnen- en buitenland nagebouwd. De modellen lever(d)en waterloopkundige kennis op over allerlei onderwerpen die met waterveiligheid te maken hebben en zijn in de jaren erna onder meer ook gebruikt voor de aanleg van de Deltawerken. Ook is de opgedane kennis geëxporteerd naar de nodige buitenlanden.
Vader en zoon
Wie anno 2025 het voormalige Waterloopkundig Laboratorium De Voorst betreedt, komt terecht in een gebied van ruim 80 hectare groot waar op tal van plekken in het bos proefopstellingen staan. Johannes Theodoor Thijsse was in de jaren twintig van de vorige eeuw werkzaam bij de Dienst der Zuiderzeewerken en richtte het laboratorium in. Zijn vader Jac. P. Thijsse was een van de oprichters van Natuurmonumenten in 1905, de organisatie die na de sluiting van het laboratorium in 1996 het gebied in eigendom kreeg. Zo bleef het gebied dus ‘in de familie’. Met de opkomst van computersimulaties verloor het buitenlaboratorium steeds meer terrein op de onderzoeksmarkt en uiteindelijk is het onderzoek rondom waterstromen weer in Delft teruggekeerd en ondergebracht bij Deltares.
‘Winterbed Maas Waterloopkundig Laboratorium.jpg’ (bron: Kees de Graaf)
‘Overwoekering in Waterloopkundig Laboratorium.jpg’ (bron: Kees de Graaf)
Toen Natuurmonumenten het Waterloopbos, met daarin ruim 30 waterbouwkundige modellen, in eigendom kreeg was de staat daarvan niet geweldig. Veel modellen waren overwoekerd en vervallen. Een deel van de modellen is aangepakt (zoals de imposante Maasvlaktecentrale) maar ook nu nog wordt er gewerkt aan de restauratie van in totaal tien projecten. Natuurmonumenten heeft hiervoor een aparte wandelroute uitgezet, onder de noemer ‘Waterloopbos in de steigers’.
‘Maasvlaktecentrale Waterloopkundig Laboratorium .jpg’ (bron: Kees de Graaf)
Naast restauratie vinden er ook andere ingrepen in de werken plaats. Het meest uitgesproken voorbeeld daarvan is de imposante ‘Deltagoot’, die nog na de sluiting van het lab tot in 2015 in gebruik was. In de 240 meter lange betonnen goot konden grote c.q. onregelmatige golven worden nagebootst. De aanwijzing van het gebied als Rijksmonument in 2016 is reden voor Natuurmonumenten om aan Ronald Rietveld en Erick de Lyon te vragen van de goot een kunstwerk te maken.
‘Golfbak Deltawerken in Waterloopkundig Laboratorium.jpg’ (bron: Kees de Graaf)
Zij geven het de naam ‘Deltawerk //’ mee en beogen “een experiment in actieve ruïne-vorming dat ruimte biedt aan niet-menselijke levensvormen en transformeert in de tijd,” aldus de toelichting op de website van RAAAF, het bureau van Ronald Rietveld. De goot is compleet uitgegraven en toegankelijk gemaakt; “Bij afwezigheid van de golven wordt in het kunstwerk de allesverwoestende kracht van het water invoelbaar gemaakt door grote blokken uit de betonnen muren te zagen, te draaien en te kantelen.” Zowel de bouw als de transformatie zijn te zien in deze making of-film.
De natuur wint
Een wandeling door het Waterloopbos vormt een boeiende ervaring. Ook al zijn de modellen dan niet meer in gebruik, het water stroomt er nog steeds volop en dat geluid is door het hele bos te horen. Naast de restauratie van de schaalmodellen is Natuurmonumenten ook nog op andere manieren bij het gebied betrokken. Zo is met het project ‘Ruimte voor de Vorsterbeek’ ingezet op het langer vasthouden van water in het gebied. In die zin is de mens nog niet klaar met het ingrijpen in het water en de bodem van dit deel van de Noordoostpolder. Gek genoeg kan ook niet-ingrijpen een zekere charme hebben; de nog overwoekerde modellen laten zien dat ultimo de natuur zal overwinnen, alle menselijke ambities rondom maakbaarheid ten spijt. Het is een geruststellende gedachte.
De geschiedenis van het Waterloopbos is gedetailleerd beschreven in het gelijknamige boek met de ondertitel ‘Verhalen over het Waterloopkundig Laboratorium/Hoe in de Noordoostpolder een buitengewoon monument ontstond’. Een uitgave van Uitgeverij Blauwdruk in samenwerking met Natuurmonumenten, 2019 (redactie: Frans Bosscher). Ook over het project Deltawerk // is een boek verschenen, bij dezelfde uitgever.
Cover: ‘Kunstwerk Deltawerk Waterloopkundig Laboratorium.jpg’ (bron: Kees de Graaf)
Door Kees de Graaf
Eindredacteur Gebiedsontwikkeling.nu
