Verduurzaming botst, schuurt en zorgt regelmatig voor conflicten

In het rapport Barstjes in de lokale gemeenschap beschrijven onderzoekers van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) de ervaringen uit drie verschillende casussen waar lokale conflicten met en tussen groepen burgers ontstonden. De onderzoekers keken naar de aanleg van een heideverbinding in het Goois Natuur Reservaat, de bouw van een zonnepanelenpark in het Groningse Finsterwolde en het vrijhouden van ruimte voor een energielandschap in de polder Rijnenburg en Reijerscop bij Utrecht.

In al deze drie casussen was er sprake van een botsing tussen de bewoners en de (lokale) overheid of tussen bewoners onderling. De oorzaken voor deze conflicten zijn volgens het SCP divers. Omwonenden voelen zich vaak overvallen door de plannen en vinden dat ze voor een voldongen feit worden gesteld. Ook hebben zij niet altijd het idee dat ze inspraak in het proces hebben en er ook daadwerkelijk wat met die inspraak wordt gedaan. Aan de andere kant zijn de voorstanders van de verduurzamingsplannen er niet altijd op berekend dat buren of medebewoners veranderen in tegenstanders.

Barsten in gemeenschappen

Een van de conclusies in het begin deze maand verschenen rapport is dat dit soort conflicten moeilijk te voorkomen zijn. Een goed voorbereid inspraaktraject betekent bijvoorbeeld niet automatisch dat de overheid en bewoners niet botsen. In de casus rondom de heideverbinding bleek een intensief inspraaktraject met een onafhankelijke partij aan het roer de oplossing om de gemoederen te bedaren. De inzet van dezelfde partij in de Utrechtse casus werkte daarentegen weer helemaal niet. De randvoorwaarden en doelen van het participatietraject bleven daar onvoldoende duidelijk voor betrokkenen.

Een belangrijke oorzaak is dat deze conflicten vaak worden veroorzaakt doordat er binnen de gemeenschap andere ergernissen spelen. In de onderzochte casussen waren dat onder andere een snelwegverbreding, de aanwezigheid van megastallen en een prostitutiezone. Die onderhuidse spanningen door een samenspel van (oudere) gebeurtenissen zorgden ervoor dat de emoties hoog opliepen en er zelfs barsten ontstonden in lokale gemeenschappen.

Liever woningen dan windmolens

Ondanks dat het SCP het voorkomen van zulke conflicten ‘moeilijk’ noemt, zijn er volgens de onderzoekers wel lessen uit de casussen te trekken. Zo worden opgaven als de energietransitie, woningbouw, biodiversiteitsherstel en het behoud van een aantrekkelijk landschap nog lang niet altijd in samenhang bekeken. En dat terwijl burgers andere maatschappelijke opgaven wel laten meewegen in hun kijk op duurzaamheidsplannen en het conflict dat daarover kan ontstaan. 

Daarom pleiten de onderzoekers voor een andere manier van denken. “Juist ook andere zorgen spelen een rol bij de houding van mensen in de onderzochte conflicten. Er moet meer vanuit het dagelijks leven van mensen worden gedacht om erachter te komen wat hen echt drijft. De een gaat grootschalige woningbouw meer aan het hart, terwijl de ander meer heeft met verduurzaming. Natuurlijk zijn er mensen die liever woningen zien verrijzen dan windmolens, omdat zij al lang wachten op een passende woning.”

Geen trucje

De positie van bewoners binnen duurzame gebiedsontwikkeling staat niet alleen centraal in het onderzoek van het SCP. Zo waarschuwde adviseur maatschappelijke gebiedsontwikkeling Frans Soeterbroek er al eerder voor dat de positie van bewoners met de invoering van de Omgevingswet zwakker wordt. En ook in de proeftuinen om wijken van het gas af te halen blijkt het organiseren van draagvlak onder bewoners een uitdaging te zijn. De Natuur- en Milieufederatie Utrecht adviseerde daarom al om van participatie geen trucje te maken.