Zeven jaar zoeken naar koppelkansen in kwetsbare wijken

Eind 2018 ging het programma ‘Verduurzaming van Kwetsbare Wijken’ van start, onder de vlag van Platform31, Nyenrode en het Verwey-Jonker Instituut. Het Rijk stelde beleid en middelen beschikbaar om de gebouwde omgeving aardgasvrij te maken. Uiteindelijk besloten in totaal tien gemeenten met elk één kwetsbare wijk aan het programma mee te doen; sommige vanaf de start in 2018, andere sloten later aan. Het ging om Amsterdam (Wildemanbuurt), Assen (De Lariks), Delft (Multatulibuurt), Den Haag (Zuidwest), Geldrop-Mierlo (De Coevering), Groningen (Selwerd), Leeuwarden (Leeuwarden-Oost), Maastricht (Nazareth), Rotterdam (Pendrecht) en Utrecht (Overvecht-Noord).

Het idee achter het programma was om investeringen in het aardgasvrij maken van wijken gepaard te laten gaan met sociale investeringen in die wijken. Denk daarbij onder meer aan de aanpak van eenzaamheid, betere toeleiding tot scholing of het bevorderen van gezond gedrag. Dat zou, was de achterliggende gedachte, gevoelens van scepsis en achterdocht bij bewoners kunnen wegnemen jegens de overheid en de energietransitie. Ook zouden ze meer bij het proces kunnen worden betrokken. De bewoners zouden er immers ook een fijnere en toekomstbestendige wijk voor terugkrijgen. Een belangrijke inspiratiebron voor deze aanpak was het Canadese ‘Sustainable Neighborhood Action Program,’ dat met een gestructureerde aanpak probeert om de kwaliteit van kwetsbare wijken zowel milieutechnisch als sociaal te verbeteren.

Onvoorziene problemen

Maar met die brede aanpak haalden de tien gemeenten zich ook allerlei merendeels onvoorziene problemen op de hals. Uit de eerste rapportage uit 2019 – een jaar na de start – bleek dat de deelnemende gemeenten weliswaar de brede scope van het programma omarmden, maar in de praktijk ook meteen tegen tal van knelpunten aanliepen. “Koppelkansen werden wel op abstract niveau geïdentificeerd, maar haast, bestuurlijke druk en financiële, technische en juridische onzekerheden stonden een integrale benadering veelal in de weg,” lezen we in de afsluitende publicatie. Omdat de focus van de gemeenten vaak smal en technisch gedreven was, ontstond nauwelijks verbinding met de andere duurzaamheidsopgaven (zoals klimaatadaptatie, biodiversiteit of duurzame mobiliteit). Aan de sociale opgaven in de wijken kwamen de gemeenten vaak helemaal niet toe.

Ook bij de volgende tussenrapportage, drie jaar later, bleek dat er nog maar weinig progressie was geboekt. De warmtetransitie in de wijken bleek in alle opzichten (technisch, financieel, juridisch, sociaal en procesmatig) veel complexer dan eerder door de gemeenten ingeschat. Ze worstelden op dat moment vooral met hun haalbaarheidsstudies van warmtenetten. Daar was ook nog eens de coronacrisis overheen gedenderd. Wel boekten de gemeenten in 2022 enige vooruitgang met het bij de plannen betrekken van bewoners en met het verbeteren van de woonomgeving (bijvoorbeeld via herinrichting en vergroening).

Meer urgentie

En toen brak de oorlog in Oekraïne uit. Businesscases bleken onhoudbaar vanwege snel stijgende kosten en schaarste aan menskracht en materiaal. Als gevolg van de coronacrisis kwam het contact tussen burger en overheid (nog) vaker op scherp te staan. Maar de sterk gestegen energieprijzen brachten, zo valt te lezen in de hoofdconclusies uit 2023, ook veel meer urgentie teweeg om eindelijk met verduurzaming aan de slag te gaan, zeker in de kwetsbare wijken. “Omdat planmatige werkwijzen geregeld in de knel raakten, werd een beroep gedaan op het improvisatievermogen van beleidsmakers. Hoewel dit geregeld zorgde voor ad-hocbeleid, zijn er ook stappen voorwaarts gezet.”

Die lijn zet zich in de laatste en afsluitende, in juli verschenen publicatie voort (waarvoor overigens al begin 2025, dus anderhalf jaar geleden, de inhoudelijke gesprekken werden gevoerd). In twee kwetsbare wijken (Selwerd, Groningen en Pendrecht, Rotterdam) zijn de eerste woningen inmiddels op een warmtenet aangesloten. Daarbij geholpen door de later in 2025 door de Tweede Kamer vastgestelde Wet collectieve warmte, die gemeenten meer lokale sturingsmogelijkheden geeft.

Small wins

Ook de samenwerking met bewoners intensiveerde de laatste jaren. “De toon is veranderd van ‘we nemen bewoners mee’ naar ‘we doen het samen.’” Gemeenten wijzen op het belang van de zogenaamde small wins: “relatief kleinschalige activiteiten en investeringen die voor bewoners betekenisvol zijn, een grote impact of uitstraling op de buurt hebben en die bijdragen aan grote maatschappelijke opgaven.” Met name in de fysieke sector (en veel minder in de sociale) worden koppelkansen benut. “Gemeentelijke afdelingen weten elkaar steeds beter te vinden bij de aanpak van onder- en bovengrondse infrastructuur en de openbare ruimte. Het besef is gegroeid dat dit niet alleen voor win-winsituaties kan zorgen in termen van tijd en kosten, maar dat bewoners ook blij zijn als de straat maar één keer open hoeft.”

De laatste publicatie mondt uit in de zeven belangrijkste lessen die het programma Verduurzaming van Kwetsbare Wijkende afgelopen zeven jaar de deelnemende gemeenten heeft opgeleverd. Ze zijn van belang voor alle gemeenten in Nederland die de verduurzaming nog steeds hand in hand willen laten gaan met versterking van de sociale structuur in kwetsbare wijken. Een vraag die je daarbij wel kunt stellen – en die in het rapport niet aan de orde komt – is hoe kwetsbaar een wijk moet zijn, voordat partijen tot deze (voor alle betrokkenen zeer arbeidsintensieve aanpak) willen overgaan. Of loont het bij álle wijken de moeite om de noodzakelijke verduurzaming in te bedden in, naar believen op te schalen, investeringen in de lokale leefbaarheid? Een goed onderwerp wellicht voor een vervolgstudie.

De zeven belangrijkste lessen:

1 Begin bij wat bewoners belangrijk vinden
Het werken aan de warmtetransitie moet aansluiten bij de leefwereld van burgers in kwetsbare wijken. Veiligheid, afval, leefbaarheid en betaalbaarheid zijn betere startpunten dan technische oplossingen voor de energietransitie.

2 Gebruik laagdrempelige successen als vliegwiel
Kleine, zichtbare verbeteringen helpen om vertrouwen op te bouwen. Ze maken de weg vrij voor de te nemen grotere stappen.

3 Maak werk van meervoudige waardecreatie
Samenwerking op ambtelijk en bestuurlijk niveau, zowel binnen als buiten de gemeente, en het zorgvuldig organiseren van bewonersbetrokkenheid zijn randvoorwaarden om koppelkansen in kwetsbare wijken te verzilveren.

4 Werk aan een gedeelde taal
De term ‘koppelkansen’ roept bij sommigen ongemak op en kan afstand creëren – zeker buiten het energiedomein. Zoek een taal die mensen daadwerkelijk inspireert en verbindt.

5 Investeer in structurele samenwerking
Koppelkansen verzilveren lukt alleen als alle partijen op één lijn komen en bereid zijn om elkaar tegemoet te komen. Het overbruggen van (culturele) verschillen tussen organisaties en beleidsdomeinen vergt tijd en toewijding.

6 Bouw flexibiliteit in
Soms vraagt de meest toekomstbestendige oplossing om een lange doorlooptijd. Creëer beleids- en uitvoeringsruimte waar dat nodig is en durf te schuiven met planning en fasering.

7 Borg kennis en leerprocessen
Het is essentieel om structureel te investeren in kennis en leren en om tijd, rust en ruimte te organiseren voor reflectie. Juist in onzekere fasen van de energietransitie zijn lerend vermogen, verbeeldingskracht en creativiteit broodnodig.