De lessen van de Gouden Piramide (deel 2): groen, water, cultuur, geschiedenis en landschap

Landschap, natuur, water en groen hebben – de vorige 18 edities van de Gouden Piramide overziend – een belangrijke rol gespeeld in de geschiedenis van deze prijs. Nota bene de eerste editie in 2003 werd gewonnen door de (mede) door Jac. P. Thijsse opgerichte Vereniging Natuurmonumenten (voor drie projecten waaronder de Uitkijktoren Fochteloërveen), een jaar later gevolgd door Stadsdeel Westerpark Amsterdam (voor het Cultuurpark Westergasfabriek). Het woongebied Blauwestad, met veel water en groen en ontwikkeld door de provincie Groningen, drie gemeenten en drie marktpartijen, pakte de prijs in 2005. Daarna werd het echter even stil. Nominaties waren er nog wel, zoals voor waterschap Regge en Dinkel in 2007 (De Doorbraak bij Almelo), park OVER-BOS van de gemeente Breda (2009) en het Máximapark van de gemeente Utrecht (2011).

In 2020 won Projectbureau Ooijen-Wanssum de prijs met de gelijknamige gebiedsontwikkeling, het project waarbij hoogwaterbescherming hand in hand ging met het ontwikkelen van natuur en landschap, het vergroten van de lokale leefbaarheid en het bevorderen van economische dynamiek. In de afgelopen editie van de prijs viel de inzending van de gemeente Rotterdam op voor het getijdenpark Eiland van Brienenoord, waarmee een nominatie werd binnengesleept. 21 hectare is opnieuw ingericht, waarbij stenen en asfalt zijn vervangen door een “dynamische deltanatuur”. Het project heeft onder meer als doel om de leefbaarheid van de aangrenzende woongebieden te versterken, bewoners kunnen hier sporten, ontspannen en recreëren. Bijzonder is dat de gemeente na de herinrichting het gebied de eerstkomende tijd met rust laat en de natuur haar gang laat gaan.

Op Gebiedsontwikkeling.nu verschenen de afgelopen tijd de nodige bijdragen over de landschappelijke dimensie van het (her)inrichten van bestaande en nieuwe gebieden. Hoe is de stand van zaken in dit domein aan het begin van 2026? We vroegen landschapsarchitect Sylvia Karres, architectuurhistoricus Marinke Steenhuis en watergraaf Stefan Kuks naar hun bevindingen.

Sylvia Karres, medeoprichter van bureau Karres en Brands en zelfstandig adviseur stedenbouw en landschap

Landschapsarchitect Sylvia Karres maakte in 2013 deel uit van de jury. Winnaar van de prijs werd woningcorporatie Volkshuisvesting Arnhem, met het project Modekwartier/100%ModeXL in Arnhem. De andere genomineerden waren gemeente Culemborg met de Nieuwe Hollandse Waterlinie, gemeente Zaanstad met het Programma Inverdan in Zaandam en bureau ZUS en IABR met het project Test Site Rotterdam. In 2013 beoordeelde de jury 54 projecten, binnen het thema ‘gebiedsontwikkeling’.

“Een goede opdrachtgever weet zelf wat hij wil, is in staat daar een goed team voor te bouwen, stelt de goede uitvraag en durft zelfs op zaken terug te komen als dat moet. Bij De Nieuwe Ooster hebben we het meegemaakt dat onze opdrachtgever een recent gerealiseerd gebouw toch heeft laten afbreken, omdat het een betere ontwikkeling in de weg stond. Dat zijn geen eenvoudige beslissingen. Niet in de laatste plaats geeft een goede opdrachtgever het vertrouwen aan zijn adviseurs. Dat laatste lijkt een open deur, maar ik heb ook opdrachtgevers meegemaakt die heel achterdochtig zijn en denken dat ze het beter weten.”

“En dan denk ik: het is ontzettend belangrijk dat je als opdrachtgever kritisch blijft in een proces, dat je kritische vragen stelt, goede discussies voert met je opdrachtnemers, maar dat je ze ook vertrouwen geeft en hen faciliteert om hun werk goed te doen. Hoe vaak gebeurt het niet dat ontwerpbureaus alleen om een schets of een voorlopig ontwerp wordt gevraagd en dat ze daarna bedankt worden, ‘we kunnen het verder zelf wel’. Dan zie je later toch veel erosie op die plannen ontstaan.”

“Bij de winnaar van 2013 was het interessant dat het vooral om het proces ging. Hoe heeft het initiatief een meerwaarde gegeven aan de omgeving? Dus niet alleen maar goede gebouwen maken maar de hele wijk daarin meenemen. De krachten van de stad benutten: bewoners, ondernemers maar ook bijvoorbeeld onderwijsinstelling Artèz en een hotel dat een plek kreeg in de gebiedsaanpak. Het is zoeken naar de energie die in de stad zit en hoe je daaraan vorm kunt geven. Dat vraagt van een opdrachtgever zelf nadrukkelijk een actieve rol om daar achter te komen. Zij of hij moet actief deelnemen in het planproces – ook dat is niet vanzelfsprekend. Je ziet toch vaak dat opdrachtgevers achterover gaan leunen, zo van: we hebben het uitbesteed en wachten op wat de ontwerper bedacht heeft. Maar zo werkt het gewoon niet. De opdrachtgever moet ook een actieve rol vervullen en moet datgene organiseren wat nodig is. Of dat nou geld is of een proces of de goede voorwaarden voor participatie en communicatie.”

“Het lastige bij een prijs als deze is wel: wat waardeer je nu het meest, het project of de opdrachtgever? Wat ik er zelf geleerd heb van mijn deelname in de jury, is hoe breed het vakgebied is en dat het dus om veel meer gaat dan esthetiek en vormgeving. Ik wist dat wel maar door de gesprekken met die we met de jury voerden op locatie zag ik dat er echt opdrachtgevers zijn die boven het maaiveld durven uitsteken.”

“Kijkend naar de grote transities van Nederland is goed opdrachtgeverschap van groot belang. Sterker nog, het wint alleen maar aan urgentie. De ruimte is steeds schaarser, en vooral: hoe langer we de dingen voor ons uitschuiven, hoe moeilijker het wordt. Het vraagt moed en daadkracht van opdrachtgevers om besluiten te nemen en daar schaar ik de politiek in dit verband ook nadrukkelijk onder. Alles vraagt om keuzes: woningbouw, mobiliteit, water, biodiversiteit. We weten wat we te doen hebben en er is veel denk- en ontwerpkracht in Nederland, laten we die ook inzetten. En niet eindeloos traineren en allerlei geitenpaadjes zoeken die niks oplossen. Dat vind ik het grootste probleem van deze tijd, zeker in de landelijke politiek.”

Marinke Steenhuis, partner Steenhuis | Meurs

Architectuurhistoricus Marinke Steenhuis nam in 2014 deel aan de jury. ‘Architectuur’ was dat jaar het thema en Begraafplaats en crematorium De Nieuwe Ooster won, met een transformatie van het gelijknamige terrein in Amsterdam. De runner-ups dit jaar: Van Bekkum Groep en Edwin Oostmeijer Projectontwikkeling (de laatste won in 2007 al eerder de Gouden Piramide, voor het Bolwerk in Utrecht) met woongebouw Ithaka in Almere, MIET Recreartpark met MIET Air in Beers, Stichting Woonbron met Superkubus in Rotterdam en Stichting IJssellandschap met Natuurderij Keizersrande in Diepenveen. 83 opdrachtgevers met hun projecten passeerden dat jaar de revue, van Filmmuseum EYE in Amsterdam en Landgoed en Villa Kogelhof in Kamperland tot en met Stadsbrug De Oversteek in Nijmegen en TivoliVredenburg in Utrecht.

“Ik was enorm blij met de winnaar maar weet dat ik een stevig pleidooi heb gehouden voor de natuurboerderij in de uiterwaarden van de IJssel. Het lef van Rijkswaterstaat, om te laten bouwen op een locatie die veiligheidstechnisch niet ideaal was. Een thema dat onverminderd actueel is. En dat gold ook voor het creatief omgaan met bestaande gebouwen. Ik maakte op dat moment ook deel uit van het Nationale Herbestemmingsteam en we waren bijvoorbeeld bezig met thema’s als flexibele bestemmingsplannen. Het was nog volop crisis, met een schaarste aan middelen, dan word je wel inventief. Men was toen ook meer gericht op: hoe doen we het samen?”

“Ons vak kan een bemiddelende rol spelen, dat merk ik momenteel heel sterk bij een aantal projecten in het land waarbij een grote spanning bestaat tussen verschillende belangen. Het begrip ‘eigenheid’ komt dan om de hoek kijken. Dan gaat het er niet alleen om hoe het er fysiek uitziet, maar ook: hoe gaan de mensen hier met elkaar om? Als je daarop aanhaakt in je processen, kom je veel sneller vooruit – in plaats van dat je drie keer per jaar een nieuwe projectleider stuurt. Die weer helemaal opnieuw moet beginnen en niet begrijpt waarom het in Twente op een bepaalde manier toegaat en in Groningen net even anders.”

“Ik ben bijvoorbeeld betrokken bij een opgave in het Soerens Beekdal. Daar zitten duizend stuks vee ingeklemd tussen drie Natura 2000-gebieden, met allemaal beken die er doorheen stromen en Natuurmonumenten die inmiddels 40 hectare onder water in het gebied heeft gezet. Allerlei verschillende opdrachtgevers komen dan bij elkaar. Ik ga zo’n gebied analyseren, ga de boeren, dorpelingen, overheden en natuurorganisaties spreken en presenteer mijn analyse van landschap en mensen – in dit geval in de kerk van Spankeren uit de 11de eeuw waar de boeren al eeuwenlang vergaderen – en schrijf een advies over hoe om te gaan met de opgave. Het is een gebiedsgerichte aanpak waarin ik heel precies kijk naar hoe onder meer de eigendoms- en machtsverhoudingen zich in de loop van de tijd hebben ontwikkeld. Er komen zaken in beweging, zoals in Haarle, Salland waar ik heb geadviseerd om hen de middelen, de advieskracht en de regie te geven om zelf aan de slag te gaan. Dat doen ze namelijk al eeuwen vanuit de markeorganisatie. Gedeputeerde Van Martels (BBB) heeft dat staande de vergadering toegezegd, en nu loopt in Haarle een traject van vrijwillige kavelruil. Partijen komen uit de loopgraven, het gaat veel minder over de tegenstellingen.”

“Ik probeer hierbij eerst de kracht van het gebied te achterhalen; waar zitten de rituelen, de gewoontes, hoe doen ze de dingen met elkaar? De mensen moeten eerst met elkaar onderkennen: wie zijn we als groep en welke koers hoort daarbij? Voor mensen in de stad klinkt dat vaak heel abstract, maar in een wijk of buurt heb je net zo goed dit soort ecosystemen. Dat is dus helemaal niet soft; het is eigenlijk de kern van waar het om gaat. Dat er een community ontstaat die vervolgens ook verder gaat met het proces. Overheden – die toch wel op een heel grote afstand zijn komen te staan – zullen zich moeten bezinnen hoe ze daarop kunnen inspelen. Gemeenten, provincies en zeker ook waterschappen. Ik merk dat er een momentum ontstaat en de belangstelling ook daar groeit voor een gebiedseigen aanpak. Dus dat geeft hoop in een tijd waarin – laten we wel wezen – de mensheid hard bezig is zichzelf op te heffen.”

Stefan Kuks, watergraaf bij waterschap Vechtstromen en hoogleraar Universiteit Twente

In 2020 was Kuks lid van de jury van de Gouden Piramide. De thematiek voor de inzenders was vrij en dat resulteerde in 48 opdrachtgevers die hun projecten aanmeldden. De variëteit van de inzendingen was groot: een tiny house in Almere, Hotel Jakarta op het Java-eiland in Amsterdam, MWPO met een getransformeerd kantoor in Den Bosch, de LocHal in en van de gemeente Tilburg en Leidsche Rijn Centrum van ASR Vastgoed. Projectbureau Ooijen-Wanssum won met de gelijknamige gebiedsontwikkeling, gevolgd door de nominaties Vereniging van Eigenaren Schoonschip in Amsterdam, Zeestad CV/BV met het Stadshart Den Helder, Heijmans Vastgoed met Fenix in Rotterdam en Stichting De Getijden met het gelijknamige project in Nijmegen.

“Met ons waterschap hebben we zelf een historie met de Gouden Piramide. In 2007 won de gemeente Enschede met de herbouw van Roombeek, na de vuurwerkramp. Wij waren daar als ‘onderaannemer’ bij betrokken, met het herstel van de beek in het stedelijk gebied. Zelf dienden we toen ook als opdrachtgever een ‘eigen’ project in, te weten De Doorbraak. Daarmee sleepten we een nominatie in de wacht. Vijf jaar later lukte dat opnieuw, met Kristalbad – een gebied van 40 hectare dat in de Twentse Stedenband bestemd was voor waterberging.”

“De deelname in de jury heeft me geholpen om mijn eigen vak en de eigen rol als opdrachtgever tegen het licht te houden. Als waterschap ontwikkelen we ons daarin ook voortdurend door. Ik weet nog dat ik een flink aantal jaren geleden, in 2005, landschapsarchitect Jandirk Hoekstra van bureau H+N+S heb uitgenodigd om met ons te reflecteren op een serie van waterbergingsprojecten die we hadden ontwikkeld. Dat was geweldig leerzaam. Hij leerde ons naar de omgeving kijken en naar de geschiedenis ervan. Ook zette hij ons ertoe aan om ontwerpers meer bij onze projecten te betrekken. Je moet begrijpen dat ons opdrachtgeverschap bij het waterschap altijd vanuit de inhoudelijke opgave begint, onze kerntaken van veiligheid en voldoende schoon water. Onze projectleiders gaan aan de slag om het allemaal functioneel passend te maken en daar kwam in het verleden niet altijd een ruimtelijk ontwerper van buiten aan te pas. Tegenwoordig gebeurt dat steeds vaker en daarvan wordt steeds beter de toegevoegde waarde gezien. Het komt ook voor, omdat ons waterschap veel in stedelijke omgevingen werkt, dat we te maken hebben met stedenbouwkundigen vanuit de gemeente. Mijn ervaring is dat er bij sterke stedenbouwkundige afdelingen uiteindelijk betere projecten worden ontwikkeld. Iedereen brengt dan namelijk wensen en ambities in dan moet dat bij elkaar komen. Dat mag best schuren.”

“De neiging is er soms om projecten smal te definiëren, terwijl bij een bredere benadering de kansen toenemen om opgaven te verbinden – waarmee ook de ontwerpuitdagingen toenemen. Ook wordt de geschiedenis vaak als vertrekpunt genomen; historisch kaartmateriaal geeft bij beekherstel en het zoeken naar ruimte voor extra waterberging goed inzicht waar natuurlijke laagtes liggen en waar meanders uit het verleden verdwenen zijn. Tegelijk moeten we beseffen dat dat ook maar een momentopname was, het landschap ontwikkelt zich voortdurend door. Naar mijn idee moet je dan ook niet bang zijn om daar moderne elementen aan toe te voegen. Bij de Overijsselse Vecht is dat bijvoorbeeld goed gelukt. Daar is een Werkboek Ruimtelijke Kwaliteit voor het Vechtdal opgesteld. Dat hebben we bij Ruimte voor de Rivier ook geleerd, hoe je ruimtelijke kwaliteit vanaf het begin kunt borgen.”

“Kijkend naar de toekomst hebben we enerzijds de overtuiging dat water en bodem sturend moeten zijn. Anderzijds bestaat er bij waterschappen nog een zekere schroom: gaan we er werkelijk over? Hebben we ook een beslissende positie in de ruimtelijke inrichting? De reactie is er dan soms toch een van: we gooien de handen in de lucht. Maar ook al gaan we er dan wellicht formeel niet over, we vinden er wel degelijk iets van. Met het loslaten schieten we ons in de eigen voet, want we kennen genoeg voorbeelden van woongebieden waar de wateropgave onvoldoende ruimte heeft gekregen. Dan komen de knelpunten als een boemerang terug en zijn wij genoodzaakt allerlei extra kosten te maken. Terwijl het ook anders kan. Wij hebben bijvoorbeeld bij het woongebied Bornsche Maten in het Twentse Borne vanaf het begin meegedacht, waardoor de wijk is voorbereid op wateroverlast. De kosten daarvan zijn verdisconteerd in de gebiedsontwikkeling zelf. Dat maakt nog eens duidelijk hoe belangrijk het is dat verschillende disciplines leren samenwerken en elkaars taal gaan spreken. En dat we met elkaar kennis ontwikkelen en verder brengen.”

“Wij kunnen daar zelf als waterschap ook aan bijdragen, zie bijvoorbeeld het project Twente 2075 dat we hebben geëntameerd. Inzet was het maken van een visie op de stedelijke regio van Almelo, Hengelo en Enschede. Een ontwerpend onderzoek, uitgevoerd door Atelier Overijssel, stedenbouwkundig bureau Must, Wing en bureau voor stedenbouw en landschapsarchitectuur De Urbanisten, dat uitging van het idee dat het klimaat uit het zuiden elk jaar 20 km naar het noorden opschuift. In 2075 hebben we dan hier het klimaat van Lyon. Hoe gaan we daarmee om? Daar zijn drie scenario’s voor ontwikkeld, waarop de gemeenten nu voortbouwen. Zo komen we met elkaar een stap verder in het klimaatbestendig inrichten van ons land.”