Analyse Elke gemeente bouwt aan haar omgevingsplan, maar gebiedsontwikkelingen en initiatieven kunnen niet wachten tot dat plan af is. Denk alleen al aan de woningbouwopgave waar we voor staan. Hoe geef je een gebiedsontwikkeling een plek in een plan dat nog in de steigers staat, zonder dat je nu keuzen maakt in de opbouw van het plan die je later beperken? De VNG ontwikkelde een aanpak vanuit drie keuzen, waar in de praktijk al zo’n 120 gemeenten positieve ervaringen mee hebben.
Een puzzel uit de praktijk: een ontwikkelaar wil aan de rand van een dorpskern 25 woningen bouwen: een mix van vrijstaand, twee-onder-een-kap, rijwoningen en een paar levensloopbestendige woningen. De grond is verworven, de stedenbouwkundige schets ligt er en het college is enthousiast. Dan komt de vraag die mede het verdere tempo bepaalt: hoe krijgt deze ontwikkeling een juridische basis in het omgevingsplan? Op de locatie geldt nog het voormalige bestemmingsplan, met een woonbestemming, een archeologische dubbelbestemming en een zone rond een radarstation. Daarnaast gelden de rijksregels die de gemeente bij de invoering van de Omgevingswet heeft meegekregen, de zogeheten bruidsschat. En het nieuwe deel van het omgevingsplan, waar de gemeente aan werkt, is nog grotendeels leeg. Er moeten regels komen voor de woningen, maar ook voor bijvoorbeeld wegen, groen en parkeren.
Beter gesprek
Voor ontwikkelaars en gebiedsregisseurs lijkt dit misschien een interne kwestie van de gemeente. Toch raakt het hun project direct. Hoe de gemeente deze puzzel legt, bepaalt hoe snel en hoe zeker een ontwikkeling een juridische basis krijgt, hoe de regels er voor toekomstige bewoners en gebruikers uitzien en hoe de samenwerking met stedenbouwkundige adviesbureaus verloopt. Wie begrijpt waar de planmaker mee worstelt, voert een beter gesprek aan tafel.
Niemand wil dat het opbouwen van het omgevingsplan ten koste gaat van de woningbouwopgave of de transformatie van verouderde gebieden
Alle gemeenten in Nederland bouwen aan hun integrale omgevingsplan. Dat is een forse opgave. Er zijn beleidsinhoudelijke keuzen: wat wil je per gebied regelen, en hoe regel je dat; gebruik je vergunningplichten, meldplichten, informatieplichten of zorgplichten? Er zijn ook juridisch-technische keuzen: hoe orden je de regels, hoe houd je het plan leesbaar en goed digitaal raadpleegbaar en hoe vertaal je je beleid naar functies en activiteiten? De gemeente moet dit uitdenken voor het gehele grondgebied in plaats van per bestemmingsplangebied. Ondertussen moet de spreekwoordelijke winkel open blijven. Gebiedsontwikkelingen en kleinere initiatieven moeten doorgang vinden. Niemand wil dat het opbouwen van het plan ten koste gaat van de woningbouwopgave of de transformatie van verouderde gebieden.
Als het integrale plan er eenmaal is, wordt het eenvoudiger. Veel ontwikkelingen kun je dan faciliteren door het werkingsgebied van bestaande regels uit te breiden of in te perken. Maar zover is het nog niet. Veel gemeenten gebruiken daarom voor ontwikkelingen in de tussentijd een buitenplanse omgevingsplanactiviteit (BOPA). Dat is niet altijd mogelijk of wenselijk omdat dit dubbel werk levert. Een BOPA moet namelijk alsnog binnen vijf jaar in het omgevingsplan worden verwerkt.
Puzzel voor de planmaker
De planmaker die de gebiedsontwikkeling in het omgevingsplan-in-opbouw moet verwerken, staat voor een aantal lastige vragen. Hoe voorkom ik dat ik later last krijg van structuurkeuzen die ik nu maak? Hoe voorkom ik dat elke ontwikkeling een eigen regelset krijgt, die op dat moment logisch is, maar waarbij later blijkt dat soortgelijke projecten verschillend zijn geregeld? Hoe blijft het voor een inwoner of initiatiefnemer helder welke regel op een plek geldt? En hoe zorg ik dat de vergunningcheck en de aanvraagformulieren in het Omgevingsloket blijven werken?

‘Hardewijk, Nederland’ door Milos Ruzicka (bron: Shutterstock)
Als we dezelfde systematiek blijven hanteren als bij een bestemmingsplan, eindig je met een omgevingsplan dat niet eenduidig is. Dan is in feite sprake van een verzameling postzegelplannen voor afzonderlijke gebiedsontwikkelingen met een nietje erdoor. Dat is lastig te beheren, slecht te raadplegen en draagt niet bij aan het gewenste integrale plan.
Een aanpak vanuit drie keuzen
Dit kan anders: je kunt gebiedsontwikkelingen mogelijk maken én tegelijkertijd bouwen aan het plan dat je voor ogen hebt. De VNG heeft hiervoor de handreiking Gebiedsontwikkeling in STOP/TPOD opgesteld. De kern is een aanpak die drie vragen systematisch langsloopt:

‘Een aanpak vanuit drie keuzen’ (bron: VNG, Handreiking Gebiedsontwikkeling in STOP/TPOD)
1 Wat moet ik regelen? Deze vraag valt uiteen in drie deelvragen. Wat vraagt de ontwikkeling? Bij de 25 woningen gaat het niet alleen om wonen, maar ook om infrastructuur, groen, parkeren en een geluidgevoelig gebouw. Wat is er op die plek al geregeld, in de bruidsschat en in de oude ruimtelijke plannen? En wat zit er nog in de pijplijn? Als er elders in de gemeente vergelijkbare woningbouwprojecten aankomen, kun je de regels op elkaar afstemmen of zelfs bundelen.
2 Hoe wijzig ik de regels? Heb je nieuwe regels nodig, of kun je het werkingsgebied van bestaande regels aanpassen? En hoe verhouden de nieuwe regels zich tot de regels die er al zijn? Regels die je toevoegt, gaan niet automatisch voor. Om dit op te lossen kan de planmaker kiezen tussen twee instrumenten. Met de pons zet je alle oude ruimtelijke regels in een aangewezen gebied in één keer buiten werking. Met voorrangsbepalingen laat je de oude regels grotendeels staan en bepaal je per onderwerp welke nieuwe regel voorgaat.
3 Waar in de structuur plaats ik de regels? Bijvoorbeeld in een transitiehoofdstuk: een tijdelijke plek in het omgevingsplan voor regels die nog geen vaste plek in de definitieve structuur hebben. Of direct in de integrale structuur, als die er al is. Of in een combinatie van beide.
De antwoorden leiden samen tot een scenario dat past bij de aard van de ontwikkeling en bij de plek waar de gemeente nu staat in de opbouw van het plan. De handreiking werkt alle vragen uit, met voorbeeldformuleringen. Een inventarisatietabel helpt om het overzicht te houden, voor jezelf, je collega's en het adviesbureau.
De aanpak is geen rocket science maar helpt in de praktijk. De VNG heeft inmiddels zo'n 120 gemeenten in werkplaatsen begeleid. Zij brachten een eigen casus in en maakten hun afwegingen onder begeleiding van een planoloog en een planjurist. Deelnemers ontdekten onder meer dat het werken met een transitiehoofdstuk helpt om na te denken over de definitieve structuur van het plan. “We proberen het eerst in dit ene overzichtelijke hoofdstuk te doorgronden voordat we keuzen maken voor de definitieve structuur,” vertelt een deelnemer. Een ander relativeert: “Een scenariokeuze is niet voor de eeuwigheid, je kunt later bijstellen.” Keer op keer bleek: wie bewust met de drie keuzen werkt, leert stap voor stap een consistent omgevingsplan te bouwen en houdt intussen de winkel open.
Handvatten voor de planmaker
Enkele lessen springen eruit:
- Het omgevingsplan is één plan. Het lijkt een open deur maar vraagt ‘omdenken’ in de praktijk. De bruidsschatregels staan in hoofdstuk 22 van het omgevingsplan en gelden in de hele gemeente. Je hoeft ze voor een gebiedsontwikkeling niet opnieuw op te schrijven. Wil je ervan afwijken, gebruik dan bij voorkeur een specifieke voorrangsbepaling bij het artikel waar het om gaat.
- Formuleer voorrangsbepalingen concreet. Een algemene bepaling dat 'de nieuwe regels voorgaan' lijkt handig, maar maakt van het plan al snel een zoekplaatje. De raadpleger moet altijd kunnen zien welke regel op een plek geldt; anders komt de rechtszekerheid in het gedrang.
- De pons is alles of niets. Met de pons schakel je in het aangewezen gebied alle regels uit de oude bestemmingsplannen, parapluplannen en beheersverordeningen uit. Een deel uitschakelen kan niet. En de pons werkt niet op de bruidsschat.
- Gebruik transitiehoofdstukken doordacht. Neem in een transitiehoofdstuk alleen de regels op die aanvullen op of afwijken van wat al in het plan staat. Dus niet het hele regelpakket zoals vroeger in een postzegelplan. Vergelijkbare opgaven kunnen dezelfde regels delen. Denk aan meerdere woningbouwlocaties, of aan ruimte-voor-ruimteprojecten waarbij een agrarisch perceel een woonfunctie krijgt. Zo groeit je regelset gaandeweg naar elkaar toe. 'Je kunt groeien van een hoofdstuk per ontwikkeling naar een hoofdstuk voor meer ontwikkelingen gezamenlijk', zegt een werkplaatsdeelnemer.
- Heb oog voor de gevolgen voor vergunningverlening. De activiteiten in het omgevingsplan vormen de basis voor de aanvraagformulieren in het Omgevingsloket en werken rechtstreeks door in de VTH-processen. Introduceer daarom niet zonder goede reden nieuwe (varianten van) activiteiten. Hergebruik (voorlopig) zoveel mogelijk bestaande activiteiten uit de bruidsschat.
Regie is noodzaak
Eén les geldt voor elke ontwikkeling. Het model waarin een adviesbureau of initiatiefnemer voor elke gebiedsontwikkeling naar eigen inzicht een regelpakket schrijft, werkt niet meer. De gemeente moet de regie nemen op de regels die worden aangeleverd en doorgevoerd. Dat vraagt inhoudelijke kennis aan gemeentezijde, want alleen dan ben je een goede opdrachtgever. Het verandert ook de samenwerking tussen gemeente en stedenbouwkundig adviesbureau. Een gemeente kan bijvoorbeeld vragen om een regelanalyse in plaats van uitgeschreven regels, zodat zij zelf bepaalt hoe en waar die regels in het plan landen. Verschillende gemeenten werken aan een handboek of instructie voor de adviesbureaus waarmee ze samenwerken. Voor ontwikkelaars betekent dit een vroeger en inhoudelijker gesprek met de gemeente over de regels. Dat kost aan de voorkant tijd, maar levert een beter gestructureerd en eenduidiger plan op.
De begrippen
Omgevingsplan (in dit artikel ook soms afgekort tot ‘plan’) – Het ene gemeentelijke plan met alle regels over de fysieke leefomgeving. Het bestaat nu nog uit een tijdelijk deel (onder meer de oude bestemmingsplannen en de bruidsschat) en een nieuw deel dat gemeenten opbouwen.
Bruidsschat – Rijksregels die bij de invoering van de Omgevingswet naar het omgevingsplan zijn overgegaan. Ze staan in hoofdstuk 22 en gelden in de hele gemeente.
Werkingsgebied – Het gebied waar een regel geldt.
Transitiehoofdstuk – Een tijdelijk hoofdstuk in het omgevingsplan voor regels die nog geen vaste plek in de definitieve structuur hebben.
Pons – Een manier om alle oude ruimtelijke regels in een aangewezen gebied in één keer buiten werking te stellen.
Voorrangsbepaling – Een regel die bepaalt dat een nieuwe regel voorgaat op een bestaande regel.
BOPA – Buitenplanse omgevingsplanactiviteit: een vergunning om af te wijken van het omgevingsplan.
STOP/TPOD – De digitale standaarden waarin het omgevingsplan wordt opgesteld en gepubliceerd.
Over de auteurs en meer weten
Wimfred Grashoff, Melina Schouten en Meryem Tas werken namens de VNG aan de ondersteuning van gemeenten bij het omgevingsplan.
Wil je meer weten? Lees de handreiking Gebiedsontwikkeling in STOP/TPOD op vng.nl of kijk de netwerksessies over dit onderwerp terug. Wil je met een eigen casus aan de slag? Meld je dan aan voor de werkplaats Gebiedsontwikkeling in STOP/TPOD. Die start op 15 december a.s. en loopt door tot maart 2027. Je neemt deel met twee of drie collega's, met juridische of planologische én technische kennis. Er is plaats voor maximaal veertien gemeenten. Meld je aan op deze pagina.
Wilt u reageren op dit artikel of een gastbijdrage voor Gebiedsontwikkeling.nu schrijven over een ander onderwerp? Bekijk dan hier de mogelijkheden.
Cover: ‘Nieuwbouw woonwijk westergouwe in Gouda, Nederland’ door Drew McArthur (bron: shutterstock)







