Analyse Plannen om in het Markermeer en IJmeer een nieuwe stad te bouwen met tussen de 10.000 en 70.000 woningen zijn zo goed als kansloos. Een commissie concludeert dat de woningbouw er vier keer zo duur is als op het land, de juridische haalbaarheid vanwege de in het gebied aanwezige natuurwaarden hoogst twijfelachtig is en dat de eerste woningen pas op z’n vroegst rond het jaar 2060 zouden kunnen worden opgeleverd.
Het was een van de out of the box-ideeën van D66 in het verkiezingsprogramma voor de laatste Tweede Kamerverkiezingen: een compleet nieuwe stad bouwen in het Markermeer en het IJmeer, zo’n beetje tussen Amsterdam en Almere in. “Zoals Nederlandse bedrijven over de hele wereld in groten getale doen, gaan we nu ook in Nederland weer land creëren. Waarom bouwen we wel twee en misschien zelfs drie Maasvlaktes erbij voor zware industrie, maar geen ruimte voor woningen voor mensen?”, schreef de partij. Een extra landcreatie van 2.500 hectare moest de weg vrijmaken voor zo’n 60.000 woningen die zo’n 126.000 mensen konden huisvesten. “IJstad wordt een moderne, compacte stad met een mix van stedelijke bouw en veel groen. Geen uitgestrekte villa’s met tuin, maar betaalbare appartementen en gezinswoningen dicht bij parken, stranden en waterrecreatie.”
Consequenties en afhankelijkheden
Dat was allemaal mooi bedacht als oplossing voor de woningnood (hoewel er ook direct aperte tegenstanders waren zoals stedenbouwkundige Frits Palmboom), maar is het ook reëel? Naar aanleiding van een motie van Tweede Kamerlid Grinwis werd een commissie in het leven geroepen, begeleid door vertegenwoordigers van het College van Rijksadviseurs, het Planbureau voor de Leefomgeving, Deltares en een aantal onafhankelijke wetenschappers. Deltacommissaris en hoogleraar gebiedsontwikkeling aan de TU Delft Co Verdaas zat de begeleidingsgroep voor. Die moest op grond van literatuur en gesprekken met experts voor IJstad “beslisrelevante consequenties en onderlinge afhankelijkheden” zien samen te brengen. Het was expliciet níet de opdracht aan de commissie om een advies over de wenselijkheid van IJstad te formuleren. Maar wie de acht bevindingen van de commissie zorgvuldig leest, ziet de nieuwe stad in het Markermeer al vrij snel in rook opgaan.
Per saldo scoort IJstad op geen enkel thema beter dan de alternatieve MRA-locaties
Als eerste hoge drempel doemt de juridische en ecologische (on)haalbaarheid van de plannen op. IJstad veroorzaakt naar verwachting “significant negatieve effecten op natuur (Natura 2000) en waterkwaliteit (KRW)”, oordeelt de commissie. Realisatie is volgens haar daardoor alleen mogelijk “als minder schadelijke alternatieven ontbreken, er een dwingende reden is van groot openbaar belang, én tijdige, additionele en functioneel gelijkwaardige compensatie aantoonbaar uitvoerbaar is.” Het is maar zeer de vraag of dat allemaal juridisch valt hard te maken. “Deze onzekerheid zal tot ver in het planproces en bij elke planfase een rol blijven spelen.”
Geen oplossing woningnood
Daarnaast zal IJstad zeker niet kunnen bijdragen aan het oplossen van de huidige woningnood. “Door natuurherstel, procedures, landaanwinning en de aanleg van infrastructuur en nutsvoorzieningen wordt de eerste woning indicatief pas tussen 2055 en 2065 verwacht.” Ook zijn de publieke financiële opgave en risico’s groot. “De realisatie van IJstad gaat gepaard met een publieke financiële opgave van € 9,7 tot € 17,9 miljard,” aldus de commissie. “Vooral landaanwinning, mobiliteitsinfrastructuur, voorfinanciering en langdurig beheer en onderhoud leiden tot aanzienlijk hogere kosten dan bij stedelijke ontwikkeling op bestaand land. Deze investeringen zullen niet terugverdiend worden met de verkoop van grond.”

‘Paard van Marken’ door Jeroen Bloemendaal (bron: Shutterstock)
Verder is de bereikbaarheid een issue. IJstad zou voor banen en veel voorzieningen afhankelijk zijn van het kerngebied van de Metropoolregio Amsterdam en dat zou, schrijft de commissie, “al vóór de eerste bewoning vragen om betrouwbare verbindingen voor openbaar vervoer, auto, fiets, logistiek en hulpdiensten”. Maar de daarvoor benodigde waterkruisingen zijn kostbaar en vragen veel tijd in besluitvorming, procedure en aanleg.
Langere voorbereidingstijd
De voor IJstad benodigde landaanwinning is technisch mogelijk, “maar vraagt relatief grote voorinvesteringen en heeft omvangrijke effecten”. Een middenvariant van circa 25.000 woningen vereist een slordige 86 miljoen kuub zand. “Aanleg als polder vraagt minder zand maar heeft permanent hogere beheerlasten. Beide aanlegmethodes hebben een langere voorbereidingstijd dan bij bouwen op andere locaties, waardoor de publieke voorinvesteringen hoger zijn.” Ook verkleint de landaanwinning de zoetwaterbuffer en de bergingsruimte van het IJsselmeer, die nodig is om bij droogte onder meer Noord-Nederland van water te voorzien. Een dergelijke toename van de waterveiligheidsopgave staat volgens de commissie “op gespannen voet met de toenemende klimaatopgave, en daarmee met het principe dat water en bodem sturend zijn voor ruimtelijke ontwikkeling”.
Per saldo scoort IJstad daarmee op geen enkel thema beter en op veel punten juist beduidend slechter dan enkele alternatieve ontwikkellocaties binnen de Metropoolregio Amsterdam. “In de kwalitatieve vergelijking met Almere Pampus en Haven-Stad heeft IJstad op geen van de onderzochte thema’s een positievere score. Het gebied vervult al functies voor natuur, water, recreatie en scheepvaart. Landaanwinning, nieuwe verbindingen en bescherming van die functies leiden tot extra opgaven. Met name in planning, fasering, procestijd en onzekerheid kent IJstad grote uitdagingen ten opzichte van de vergeleken locaties.” IJstad, kortom, zal er in elk geval voorlopig niet komen. En zeer vermoedelijk helemaal nooit.
Een item van de NOS over de plannen voor IJstad en hoe deze zouden passen in de Nederlandse waterstaatkundige traditie.
Het volledige rapport Mogelijkheden en consequenties van ruimtelijke ontwikkelingen in het Markermeer en IJmeer is hier te vinden.
Cover: ‘Markermeer, Nederland’ door Peter van Haastrecht (bron: Shutterstock)







