Een nieuwe ‘taal’ om elke openbare ruimte in de stad te kunnen vergroenen

“Hoewel de waarde van stedelijke groene ruimte algemeen wordt erkend, heeft het ontwerpproces van deze openbare ruimte in steden nog steeds te maken met veel uitdagingen en dilemma's.” Wetenschappers Shile Zhou, Steffen Nijhuis en Rients Dijkstra zijn duidelijk in de inleiding van hun artikel Towards a pattern language for green space design in high density urban developments, dat vorige maand in het Journal of Urban Design verscheen.

Want wat zijn die uitdagingen? Ten eerste is er al weinig groen in steden waar op voort kan worden gebouwd. Lukt het wel om nieuw groen te creëren, dan is de aanleg vaak complex. Dat komt door de grote diversiteit aan openbare ruimtes waar het groen moet komen gecombineerd met de grote diversiteit aan wensen van de gebruikers van het groen. En, stellen de onderzoekers, met de bestaande ontwerpprincipes is ook het handhaven van een eigentijdse kwaliteitsstandaard moeilijk. “Dat maakt dat de noodzaak er is om te zoeken naar effectievere en meer adaptieve ontwerpbenaderingen van groene gebieden in steden.”

Geen checklist

Het creëren van meer groen in steden is wereldwijd een veelbesproken onderwerp bij gebiedsontwikkeling. Dat blijkt alleen al uit de publicaties die het afgelopen jaar op deze site verschenen. In Amerika zoekt men naar het antwoord op de vraag hoe je voor meer groen zorgt als er weinig budget is voor materialen en onderhoud. Er is vastgesteld hoe een koele plek in de stad eruit moet komen te zien. Uit andere onderzoeken komt naar voren dat alleen al het zicht op groen de gezondheid ten goede komt, met name op mentaal vlak. En er is een stichting die Nederlandse gemeentes helpt bij de zoektocht die de vergroeningsopgave heet.

Ondanks al die inspanningen, conclusies en adviezen zijn de Delftse wetenschappers niet overtuigd van de kracht van de bestaande ontwerpprincipes in stedelijke gebieden. Daarom komt het trio met een “inclusief raamwerk om op basis van ruimtelijke factoren een grote verscheidenheid aan groene ruimtes in de stad te kunnen realiseren.” En dat betekent vooral geen checklist, maar een methode op basis van de optelsom van de totale toegevoegde waarde die groene gebieden hebben in steden. Deze toegevoegde waarde wordt volgens de onderzoekers in hoogstedelijke gebieden uitgedrukt in vier ecosystem services: recreatiewaarde en natuurgevoel, kunnen omgaan met extreme weersomstandigheden, het verbeteren van luchtkwaliteit en het verminderen van geluidsoverlast. Het vergroten van de biodiversiteit is geen aparte entiteit, maar komt terug in de rest van het kwartet.

Groene puzzels oplossen

De nieuwe ‘taal’ die het Delftse drietal heeft opgesteld, moet in elke hoogstedelijke situatie de toegevoegde waarde van het groen kunnen garanderen. De ‘groene letters’ die de taal en daarmee het ruimtelijke raamwerk vormen, zijn opgedeeld in drie categorieën: de relatie van het groen met omliggende infrastructuur en gebouwen, de grootte en vorm van het groen en of het om publieke of private ruimte gaat. Met deze drie soorten letters kunnen alle groene combinaties in de taal worden gemaakt, zeggen de onderzoekers. En dat is het uitgangspunt van het nieuwe raamwerk: helpen de meest slimme combinatie van letters/ontwerpprincipes te kunnen kiezen voor elke hoogstedelijke situatie.

Het raamwerk biedt daarbij ook houvast en richting om de zoektocht van professionals naar de meest slimme combinatie genoeg richting te geven. De vier ecosystem services kunnen als controlemechanisme worden gebruikt om te controleren of voor de juiste combinatie is gekozen. Ze werken volgens de onderzoekers als ‘grammatica’, de regels die nodig zijn om een taal te kunnen begrijpen.

De wetenschappers hopen dat ruimtelijke professionals met de nieuwe taal meer diverse en flexibele groene oplossingen kunnen realiseren door de oneindige combinaties van letters als gereedschappen in een gereedschapskist te zien. Door het slim toepassen van die nieuwe gereedschappen kunnen complexe groene ruimtelijke puzzels in de stad eenvoudiger worden opgelost. Op die manier kan het eerder beschreven driekoppige monster van onvoldoende aanbod, complexiteit van aanleg en het ontbreken van consistentie in kwaliteit worden verslagen.