“In België hebben ze de uitvoeringskracht om dingen gewoon te gaan doen”

Tijdens de bouwcrisis van vijftien jaar geleden kreeg Jeroen de Willigen ineens heel veel vrije tijd in de schoot geworpen. Hij had ooit architectuur aan de TU Delft gestudeerd en wilde zich met de opleiding tot master city developer (MCD) graag verder ontwikkelen. “Dat heeft me best veel gebracht,” blikt hij terug. Wat het vooral bij hem aanwakkerde was zijn grote liefde voor de stad. Die was in 2010 opgebloeid bij een excursie van een Rotterdams architectuurplatform naar Antwerpen. Daar hield de toenmalige stadsbouwmeester van de Scheldestad, de befaamde Kristiaan Borret, een lezing over hoe er in Vlaanderen naar de stad werd gekeken en hoe alles op het terrein van stedelijke ontwikkeling er was georganiseerd. “Daar was ik diep van onder de indruk,” vertelt De Willigen. “Ik was toen net 40. Ik had als stedenbouwkundige best al wat gedaan, maar het werken aan een hele stad leek me na dat verhaal van Borret het mooiste wat er was.”

Terugbrengen

Het trof. In 2016 kwam de functie van stadsbouwmeester in Groningen vrij en toen, zegt De Willigen, “heb ik mij ogenblikkelijk opgeworpen als kandidaat.” Daarbij geholpen door het feit dat bij het bureau De Zwarte Hond, waar De Willigen al decennia partner is, de grondgedachte heerst dat er ook geregeld buiten de context van het bureau nuttig werk kan worden verzet. “Enerzijds om voeling te houden met wat er in de maatschappij gebeurt, maar ook om onze kennis te kunnen terugbrengen naar de wereld. Dat vind ik sowieso een rol voor elke stedenbouwkundige: op een goede manier zaken met elkaar verbinden. Stedenbouwkundigen zijn per definitie de beste gebiedsontwikkelaars, het begint namelijk pas echt altijd met de tekening en verbeeldingskracht – in plaats van stakeholdermanagement en de administratie in Excel.”

Ja, hij mag de zaken graag stellig presenteren, soms vergezeld van een vleug ironie. De Willigen was zes jaar met “heel veel plezier” stadsbouwmeester van Groningen, werd als eerste stedenbouwkundige voorzitter van architectenbond BNA, maar toen kwam het stadsbouwmeesterschap van Antwerpen vrij, de stad die hem in 2010 bij die lezing zo had geïnspireerd. De Willigen kreeg de functie, als opvolger van Christian Rapp. En zo heeft de belangrijkste stad van Vlaanderen sinds afgelopen zomer niet alleen een burgemeester (Els van Doesburg) maar ook een stadsbouwmeester met een Nederlands paspoort.

Stadsbrede afweging

Voordat we naar de Schelde afzakken wil De Willigen, gevoed door zijn ervaringen in Groningen, graag eerst een pleidooi houden voor de rol van stadsbouwmeesters in het algemeen. “In de Nederlandse gebiedsprocessen zie je vaak dat er tussen private en publieke partijen over en weer verwijten worden gemaakt. Jij vraagt dit, maar ik kan dat niet leveren. Of: jij wilt dat leveren, maar dat vind ik niet goed genoeg. Op een gegeven moment weet niemand nog hoe het precies in elkaar zit.”

Een stadsbouwmeester, zegt De Willigen, kan de integrale en stadsbrede afweging maken en heeft, heel belangrijk, het mandaat om vervolgens de juiste beslissingen te nemen. “Er wordt in Nederland nog steeds heel veel sectoraal gevraagd, sectoraal geëist en sectoraal gedacht. Er bestaat te weinig kennis en te weinig empathisch vermogen om in elkaars schoenen te staan. Daardoor komen we er in gebiedsontwikkelingen vaak niet uit. Je hebt iemand nodig die voortdurend zegt: ‘Nu weten we wat er kan en wat we willen – laten we het dan alsjeblieft ook gaan dóen.’ Iemand die soms ook een beetje buiten de bestaande kaders kijkt, die groter denkt en het overzicht houdt. Dat is voor mij de rol van een stadsbouwmeester.”

In de opvatting van De Willigen zou elke zichzelf serieus nemende, grotere Nederlandse stad daarom een stadsbouwmeester moeten hebben. “Sommige steden volstaan met supervisoren. Maar dan blijft het hangen op het niveau van gebiedsontwikkeling. Ook een stad als Amsterdam zou een stadsbouwmeester verdienen. Maar daar redeneren ze: wij hebben geen stadsbouwmeester nodig, want wij hebben als gemeente vrijwel alle grond en iedereen doet toch al wat wij zeggen.” Maar dan, werpt De Willigen tegen, “worden alle bredere afwegingen alleen vanuit de publieke kant gemaakt.” Rotterdam zou volgens De Willigen al helemaal een stadsbouwmeester verdienen. “Daar is het precies andersom, heeft de gemeente geen grond en is de markt de baas. Nou, dan zie je ook wat daar gebeurt, die stad verliest haar samenhang en verwordt tot een verzameling projecten. ”

Mondaine indruk

Over naar Antwerpen, de stad aan de rivier. Zijn “droomstad”, zoals het in het persbericht bij De Willigens benoeming tot stadsbouwmeester per 1 juli jongstleden staat. “Eigenzinnig, gelaagd, altijd in beweging.” Zijn fascinatie heeft zowel een professionele als een niet-professionele kant, vertelt De Willigen. “Antwerpen is veel mondainer dan de grote Nederlandse steden. Dat heeft te maken met hoe er naar cultuur wordt gekeken. Dat vormt echt een wezenlijk onderdeel van de stad, ook de ontwerpcultuur. Kijk, Nederland heeft de groei van Antwerpen sinds de late Middeleeuwen 400 jaar lang gefrustreerd. Rond 1800 heeft Napoleon de Schelde opengelegd en kon Antwerpen worden ontwikkeld, zoals Bart de Wever [de huidige premier van België en oud-burgemeester van Antwerpen, red.] uitlegt in een college aan de Hogeschool Gent, terwijl de negentiende eeuw voor heel veel Nederlandse steden juist een periode van stilstand betekende. Op mij maakt Antwerpen een mondaine, chique indruk, maar andere delen van de stad zijn rauw. Het is een stad die meerdere steden in zich verenigt. Dat maakt het voor mij zo interessant om hier te werken. Ik denk – maar dat mogen ze hier niet weten – dat ik in Antwerpen meer leer dan dat ik er kom brengen.”

Wat zijn sinds 1 juli z’n eerste indrukken? Hij zit er nog maar heel kort, benadrukt De Willigen, maar lang genoeg om te kunnen vaststellen “dat er geen enkele reden is dat Nederland zich op de borst kan kloppen over hoe goed wij het qua gebiedsontwikkeling doen. In Antwerpen gebeuren dingen waarvan ik echt van onder de indruk ben.” Hij benoemt het project met de ring rond Antwerpen, Ringstad. “De bedoeling is om die ring zodanig te verbouwen dat die niet alleen de infrastructurele problemen oplost, maar ook de coherentie van de stad vergroot. Dat de gebieden binnen en buiten de ring beter met elkaar worden verbonden en de leefkwaliteit rondom de ring structureel wordt verbeterd en er nieuwe ontwikkelingslocaties vrijkomen. Ik heb in Groningen gewerkt aan het gedeeltelijk overkappen van de A7, maar dat vinden ze hierbij vergeleken klein bier. Ik moet zeggen: het levert een indrukwekkende kwaliteit op. En wat ik misschien nog wel het meest wonderbaarlijke vind: ze hebben in België de uitvoeringskracht om dingen gewoon te gaan doen.”

Wat hem in die eerste twee maanden ook al opviel, is het politieke engagement met architectuur en met stadsontwikkeling. De Willigen: “Toen ik net aangesteld werd, kreeg ik een gesprek met waarnemend burgemeester Els van Doesburg [officieel is premier De Wever er nog steeds in functie, red.]. Ik vroeg haar wat ik over de stad zou moeten weten. Ik kreeg als antwoord een fantastisch essay aangereikt over hoe om te gaan met erfgoed en met de bestaande stad [het vlugschrift ‘Onvoltooid verleden’ van Christoph Grafe, Sofie De Caigny en Kirsten Hannema, red.] Ik denk dat er niet veel Nederlandse burgemeesters zijn die met iets dergelijks op de proppen zouden komen. En ze wees me op dat college van Bart de Wever. Dat zegt iets over de manier waarop er in Antwerpen over stadsontwikkeling wordt gedacht. De interesse ervoor. Het debat. Het leeft hier, ja. Het is niet voor niks dat veel Nederlandse architecten graag publieke projecten in Vlaanderen willen maken.”
Verder ziet hij ook al een paar dingen waar, zegt hij diplomatiek, “misschien ook op een wat andere manier mee kan worden omgegaan.” De Willigen: “Ik ben nog niet erg overtuigd geraakt van de kwaliteit van private ontwikkelingen. Ik zie kansen om die hier beter te krijgen. Dat heeft natuurlijk ook een beetje te maken met de Vlaamse mentaliteit. Ze houden er hier niet zo van om aan anderen te vertellen hoe het moet, zeg maar. En wij Hollanders houden daar doorgaans juist wel van, ja.”

Huizenprijzen

Ze zullen het in Antwerpen vast gaan merken, want De Willigen heeft naar eigen zeggen “best veel ruimte” gekregen om invulling te geven aan zijn eigen agenda. “Het college heeft een jaar geleden een nieuw structuurplan voor de stad gemaakt. Het zit er nu vooral in om gezamenlijk de kansen voor deze stad beter te herkennen en die op een goede manier te benutten. Het tweede aspect is dat je nadenkt over strategieën om de kwaliteit van de gebouwde omgeving beter te krijgen door te investeren in de kwaliteit van de projecten. De groei van de stad verloopt hier anders dan in Nederland. Neem de huizenprijzen. Het is goedkoper om een huis te kopen in Antwerpen dan een huis in Tiel. Maar de trek naar de stad begint hier ook op gang te komen. Dat betekent dat we na moeten denken over hoe we verder verdichten en beter gebruikmaken van de beschikbare ruimte. Dat ringproject is daar een soort van begin van. Buitenwijken beginnen in Antwerpen ook gewild te worden. Ik denk dat daar kansen liggen om de stad coherenter te krijgen.”

De Willigen is voor vijf jaar benoemd, met een maximum van twee termijnen. Wat hoopt hij uiteindelijk mee terug te nemen naar Nederland? “Nou ja, ik weet niet of ik dat zelf mee terug kan nemen, maar ik zou de Nederlandse politiek willen adviseren om voor het debat over de toekomst van het land vaker naar België te kijken. Ter inspiratie, ja. Dat verhaal van Rob Jetten over die tien steden, dat heeft meer kapot gemaakt dan dat het ook maar iets voor het debat heeft betekend. Ook de manier waarop nu er vanuit het kabinet wordt nagedacht over woningbouw… Ja, we moeten aantallen bouwen. Ik ben de laatste om te zeggen dat we dat niet moeten doen. Er wordt daarbij heel snel naar de markt gekeken. Maar als we niet op een goede manier bouwen, leveren we duizenden woningen per jaar af die we op termijn in hetzelfde tempo weer kunnen gaan afbreken.”

Ingehaald

Terwijl er, zegt hij, “hier in België een premier zit die twee graden rechtser is dan onze eigen premier, maar die precies weet wat je als overheid voor ruimtelijke voorwaarden moet stellen, en waar een overheid in moet investeren. Daar kunnen we veel van leren. Het is net als met voetbal. We zijn ingehaald door onze zuiderburen. Ja, misschien is het allemaal nog een soort van eerste verliefdheid, dat ik het allemaal nog een beetje door een roze bril zie, maar de manier waarop er hier, ook in intellectueel opzicht, wordt gesproken over ontwerpen... Ik ben bang dat we die culturele dimensie van architectuur en gebiedsontwikkeling in Nederland aan het verliezen zijn. Leer van Bart de Wever. Wie had gedacht dat ik dát ooit zou zeggen.”