In Zuid-Holland versnelt de aanleg van infrastructuur door openheid en vertrouwen

Al ver voordat begin dit jaar de Raad van State groen licht gaf voor de gebiedsontwikkeling Valkenhorst, waren de provincie Zuid-Holland en de gemeente Katwijk druk in overleg over de ontsluiting van de 5.600 woningen in dit gebied. Essentieel in het infrastructuurplan was de aanleg van de zogeheten HOV/R-net corridor Leiden-Katwijk-Noordwijk: een vrijliggende busbaan naast de N206. In 2013 spraken provincie en gemeente af om de verbinding aan te leggen. Toen in 2019 de (infrastructurele) ontwikkelingen rondom Valkenhorst in een stroomversnelling raakten, kwamen er steeds meer keuzes op tafel te liggen.

“We hebben toen gezegd: laten we het radicaal anders doen,” vertelt Rogier Gerritzen, projectleider namens de provincie Zuid-Holland. “In het verleden kwamen wij tijdens dit soort projecten als overheden nog weleens tegenover elkaar te staan. Dat moest anders. Waar een overheid, met alle goede bedoelingen, de scope bij dit soort projecten vaak uit alle macht probeert te beperken en beheersen, was onze insteek: we zeggen uit principe ‘ja’ tegen alles dat we extra tegenkomen. En dan beoordelen we op het moment zelf of het ook echt mee kan in de scope.”

Meer dan een busbaan

Gerritzen noemt de aanleg van de busbaan dan ook een “langgerekte gebiedsontwikkeling met een groot aantal deelprojecten.” Want naast de toekomstige verbinding ligt een hele brede zone grond die eigendom is van de provincie. De vraag die Gerritzen en zijn collega’s elkaar stelden: wat wil je nou dat er om zo'n busbaan heen allemaal gebeurt en wat kan je doen met de betrokken partijen? “Niet alleen met de gemeente Katwijk, maar ook het Rijksvastgoedbedrijf en vastgoedpartijen als BPD die hier posities hebben.” De uitkomst is ongelofelijk divers: een ringparkstructuur in Katwijk, een archeologisch monument bij een bushalte om het UNESCO werelderfgoed te markeren, geluidsschermen en allerlei aanvullende infrastructuur zoals fietspaden en viaducten.

“Allemaal zaken die niet altijd per se direct iets met een busbaan te maken hebben, maar wel zaken die je heel mooi mee kunt nemen – als je toch bezig bent. Dit projectteam heeft de bewuste keuze gemaakt om als overheid dienend te zijn naar het omliggende belang. Daar waar de belangen overlappen, kan je meerwaarde creëren en kan je elkaar tegemoet komen. En als je elkaar zo helpt en het wordt op een ander onderwerp een keer wat lastiger, heb je elkaar al een keer een plezier gedaan en is het makkelijker om elkaar vast te houden.”

Dan maar nu

Ondanks al deze ambities en extra projecten, was tijd nog steeds een zeer belangrijke factor. Want waar infrastructuur in veel gebiedsontwikkelingen nog een potentieel struikelblok is, wilden Zuid-Holland en Katwijk dit rondom de ontwikkeling van Valkenhorst koste wat het kost voorkomen. Het hanteren van een brede scope lijkt op het eerste gezicht vragen om (plannings)problemen. Dus toen de gemeente Katwijk ook een van de punten op het ruimtelijke wensenlijstje, het Achterwegviaduct, aan de provincie wilde voorleggen, was er wat aarzeling. “Wij wilden in 2024 graag een tweede viaduct over de N206,” vertelt Bas Snoeker, namens VINU werkzaam bij de gemeente Katwijk. “Alleen hadden we wel haast, omdat we wisten dat de busbaan eind 2026 af moest zijn, terwijl er nog geen ontwerp lag.”

Maar als Snoeker ‘zijn’ wens bij de provincie neerlegt, raakt hij door het open vizier dat Gerritzen en de rest van het ‘provinciale’ team hanteren overtuigd dat dit zou lukken. “Wij willen een viaduct maken, die op provinciale gronden komt en over een provinciale weg heen ligt. Er zijn veel raakvlakken en de provincie is al in het gebied aan het bouwen. Waarom niet? En zo’n koppeling heeft nog meer voordelen. Maatschappelijke en financiële middelen worden maar één keer ingezet. En er is maar één keer hinder voor bewoners en ondernemers in plaats van op een later moment nog eens. Ook dat was een belangrijk element, omdat die groepen al aardig wat hadden meegemaakt.”

Gerritzen vult aan: “Het geld is er, maar de gemeente wil liever niet over een provinciale weg ontwerpen en heeft daar ook niet helemaal de mensen voor. Toen hebben wij als bouwteam gezegd: geef ons twee, drie maanden om te kijken of het lukt.” Het antwoord op die vraag bleek ‘ja’ te zijn en daarmee werd het Achterwegviaduct één van de deelprojecten in de ‘gebiedsontwikkeling busbaan’. “Ook de provincie heeft er belang bij dat door het viaduct de doorgaande fietsroute goed aansluit op de bushalte. Iedereen had er zo een voordeel bij. En er gaat al sinds 2017 een schop in de grond, dus zoals Bas al zei, ook voor bewoners en ondernemers moet het een keer klaar zijn. Dus als het kan, doe het dan nú. Verzilver deze kans met elkaar.”

Vertrouwen voor nodig

Een half jaar voor de oplevering van de busbaan is het tweetal ervan overtuigd dat alle planningen gehaald worden en het viaduct binnen twee jaar na de eerste ‘streep op de kaart’ er zal liggen. Hoe is dat gelukt, binnen twee jaar van die streep naar een gerealiseerd viaduct? En dat in tijden waarin vertragingen bij infrastructurele projecten eerder regel dan uitzondering lijken. Gerritzen: “Het Achterwegviaduct is straks op dit tempo gerealiseerd omdat er veel vertrouwen was tussen gemeente en provincie. Bestuurders hebben nauw samengewerkt, lef getoond en als provincie hebben wij altijd gehandeld vanuit het gezamenlijk belang. Dit was nooit gelukt in een traditionele werkwijze, waarbij een overheid een vooraf afgebakende opdracht geeft en een aannemer het uitvoert. Dit was een gebiedsontwikkeling om integraal te benaderen vanuit wederzijdse belangen.”

Snoeker: “Er spelen in zo’n ontwikkeling allemaal krachten die erg lastig waren geweest om mee om te gaan, als je als gemeente alleen zo’n project wilt realiseren. Maar als je aan een rijdende trein je wagonnetje kan koppelen, dan wordt dat een stuk makkelijker.” En dan is ook het tempo ineens geen onneembare vesting meer. “Voor een overheid zijn zorgvuldigheid en transparantie belangrijke elementen, zeker als je op hoge snelheid zo'n viaduct toevoegt. Maar de rijdende trein van de provincie, inclusief aannemer, reed dusdanig lekker dat we daar makkelijk op konden springen. Kijk, als er al allemaal gemor was ontstaan en onzekerheden waren, hadden we er als gemeente anders ingestaan. Dan begin je qua vertrouwen ook anders aan zo’n samenwerking.”

Gerritzen benadrukt ook dat de durf die Katwijk heeft getoond, een belangrijke succesfactor is geweest. “Het was een gewaagde stap van de gemeente. Katwijk heeft gezegd: provincie, hier heeft u de financiële middelen. Kunt u alstublieft het Achterwegviaduct maken? Wij snappen dat wij risicodragend blijven, maar leggen de investering met vertrouwen in uw handen. Dat is een serieuze stap voor een middelgrote gemeente als Katwijk. Daar is vertrouwen voor nodig.”

Mooier én leuker

De keuze van alle betrokken partijen om in deze gebiedsontwikkeling een andere koers te varen, lijkt goed uit te pakken. Wat kunnen collega-gebiedsontwikkelaars van deze aanpak leren? Gerritzen: “We hebben vanaf de start gezegd: dit kan alleen als we het samen doen. Dus de provincie is verantwoordelijk voor het projectmanagement, het ontwerpproces en straks de uitvoering samen met de aannemer. De gemeente legt een belangrijk deel van het budget in en toetst alle plannen. Maar zo’n verdeling kan alleen met een integraal team en het juiste urgentiebesef bij alle betrokkenen. Er waren heel veel mensen die dachten dat het niet kon. Maar met een goed plan, gezamenlijke aandacht voor de omgeving en een strakke planning die je samen uitvoert, lijkt het goed te komen. En vanaf de start is er gezegd: alle financiën zijn transparant voor alle betrokken partijen. Geen addertjes onder het gras. Alle budgetten en risico's zijn duidelijk.”

Snoeker: “Belangen, belangen, belangen. In samenwerkingen tussen partijen heeft iedere partij een eigen belang. Wat hier is gebeurd, en dat vind ik best bijzonder, is dat vanaf dag één de belangen open op tafel lagen. Vaak worden de kaarten tegen de borst gehouden en komt er altijd later in het proces nog iets tevoorschijn. Maar dat was nu niet het geval. Een andere succesfactor: strak sturen op deadlines en druk op de ketel houden. Urgentie. Dat heeft veel duidelijkheid gegeven.” Gerritzen concludeert: “Dien je eigen belang door ook het belang van een ander te dienen. Daar krijg je niet alleen een mooier, maar ook een leuker project van.”