Kwetsbare natuur als motor van ontwikkeling in de Limburgse heuvels

“Sssst!” Beleidsadviseur Civiel Joep Mertens van de gemeente Eijsden-Margraten maant zijn gevolg tot stilte. We staan op amper 100 meter van de drukke N278 tussen Maastricht en Aken, maar van het autoverkeer is al niets meer te horen. Hier, in het Savelsbos, overheerst het gefluit en gekwinkeleer van vogels. Tussen het struikgewas aan onze voeten leven bedreigde diersoorten als de eikelmuis en de vroedmeesterpad.

“Sssst!” Beleidsadviseur Civiel Joep Mertens van de gemeente Eijsden-Margraten maant zijn gevolg tot stilte. We staan op amper 100 meter van de drukke N278 tussen Maastricht en Aken, maar van het autoverkeer is al niets meer te horen. Hier, in het Savelsbos, overheerst het gefluit en gekwinkeleer van vogels. Tussen het struikgewas aan onze voeten leven bedreigde diersoorten als de eikelmuis en de vroedmeesterpad.
Mertens grijpt het moment niet voor niets aan. De serene rust in de Poort van het Heuvelland moet goed worden bewaakt, vindt hij. Het vormt het DNA van het gebied. In het verleden kwamen paters naar deze plek om er hun missiegebouwen te stichten. Zich misdragende jeugd uit de verre omtrek werd hier op het rechte pad gebracht. De monumentale panden en de kruiswegstatie staan er nog altijd, verspreid over de heuvelachtige bossen. Ze wachten sinds het vertrek van de paters en de jeugdgevangenis echter al jaren vergeefs op een andere, toekomstbestendige bestemming. De mergel waaruit ze zijn opgetrokken brokkelt her en der al behoorlijk af. Mertens: “Als we hier niet snel iets doen, gaat het mis.”

Uniek natuurgebied

Er werd ook eerder wat aan gedaan. In 2021 vroeg de gemeente Eijsden-Margraten aan ontwerper Jo Coenen een integraal masterplan te maken voor de ruim 100 hectare die Poort van Heuvelland telt. Het is een mergelplateau dat zich uitstrekt over een oude stuwwal van de Maas, dwars doormidden gesneden door de met 13.000 auto’s per dag druk bereden N278. Het vormt met al zijn zeldzame diersoorten een uniek natuurgebied en eronder liggen de enige drinkwatervelden in Nederland waaruit je het water nog ongefilterd kunt drinken. Maar Eijsden-Margraten moet voor 2030 ook 1.000 woningen zien te bouwen. Jo Coenen had de taak om die rode en groene opgaven te integreren.

Een van de redenen om de Limburgse architect en stedenbouwkundige in te schakelen was dat de gemeente ontevreden was over eerdere, nogal versnipperde rode ontwikkelingen in Poort van het Heuvelland. Zo telt het gebied onder meer een hofje met woningen vlak langs de N278, met een bar slechte ontsluiting. “Waar hoor je bij als je hier woont?”, wijst Mertens. “Eigenlijk helemaal nergens bij. Je wilt als gemeente bouwen op de plekken waar dat nodig is: aan de rand van het dorp, dichtbij voorzieningen. Niet ergens halverwege een helling, waar alleen een bus stopt.” Rondom de monumentale kloosters verrees een wirwar aan bijgebouwtjes, zonder overkoepelende visie. Elders in de heuvels lopen we langs twee strakke witte villa’s die een vreemd modern eilandje vormen. Mertens: “Het zijn verrommelingen de je in een uniek gebied als dit helemaal niet zou moeten willen. Er is nooit over nagedacht, ze werden gewoon het terrein in geduwd.”

Patstelling

Coenen richtte zich in zijn plan op meer rode ontwikkeling in Poort van het Heuvelland. Van de 1.000 woningen die Eijsden-Margraten tot 2030 wil bouwen, moesten 600 tot 700 nog aan plancapaciteit in procedure worden gebracht. Coenen zag de helling van de Keerderberg, vrijwel direct langs de N278 gelegen, als een uitgelezen locatie voor substantiële nieuwbouw. Mertens: “Daar konden we rotondes bouwen, daar flats, en noem maar op.” Maar de natuurorganisaties zaten volgens hem vrijwel meteen op het vinkentouw. “Een groep bewoners had een stuk grond in het gebied gekocht en planologisch laten omvormen naar natuur om bouwopties uit te sluiten.”

Ook de stichting Natuurlijk Geuldal roerde zich. Er ontstond in 2022 een patstelling, onder dreiging van juridische procedures. Een jaar later kwam Eijsden-Margraten landelijk in het nieuws met een aangenomen motie in de gemeenteraad om de natuur voortaan als rechtspersoon te erkennen. Al wist niemand aanvankelijk wat het precies voor de verdere planvorming betekende en is de natuur uiteindelijk ook geen rechtspersoon geworden, het droeg wel bij aan een aangepaste, groenere koers voor Poort van het Heuvelland.

Wilde zwijnen

Een van de belangrijkste uitdagingen voor het gebied is de provinciale weg N278 die er doorheen snijdt. Pogingen van de gemeente om de snelheid er te verlagen, stuitten op een veto van de provincie. Voor het vele beroepsverkeer tussen Maastricht en Aken is 80 km per uur de ondergrens. Projectmanager Poort van het Heuvelland Sjaak Aussems kent nachtelijke videobeelden waarop te zien is hoe colonnes wilde zwijnen de hindernis van de N278 proberen te nemen. Niet alleen risicovol voor de dieren, ook voor de passerende automobilist. “Zo’n zwijn weegt zomaar 100 kilo,” weet Aussems. “Dan kan een botsing behoorlijke gevolgen hebben.”
Dat de zwijnen zo graag het asfalt willen oversteken, heeft een reden. Aan de noordkant van de weg bevindt zich het N2000-natuurgebied Bemelerberg-Schiepersberg, aan de zuidkant de net zo beschermde natuur van het Savelsbos. Mertens: “Die twee waren vroeger aaneengesloten en hebben precies dezelfde eigenschappen qua flora en fauna. Je wilt de dieren onderling kunnen laten uitwisselen om ervoor te zorgen dat je meer verversing in het DNA krijgt. Zodat de populatie stabieler en standvastiger wordt.” Maar dat kan alleen als de barrière die de N278 tussen de gebieden vormt wordt weggenomen.

Stickers

De gemeente trok oud-gedeputeerde Carla Brugman aan om het tot stilstand gekomen proces nieuw leven in te blazen. De gemeenteraad van Eijsden-Margraten mocht stickers op een kaart van het gebied plakken, met daarop de zeker te behouden kwaliteiten. Mertens: “We hebben ook gevraagd wat absoluut weg zou moeten. Die sessie hebben we bij diverse gremia herhaald. Zo kregen we een beter overzicht van hoe Poort van Heuvelland er echt voorstond.” Brugman benaderde landschapsarchitect Michel Heesen om aan de hand van de geuite wensen binnen drie maanden met een aangepast masterplan te komen, om zo de eerder opgelopen vertraging in het proces teniet te doen. Mertens: “Bij de provincie Limburg leefde al langer de gedachte om de natuurgebieden met elkaar te verbinden. Maar waar doe je dat? Michel Heesen is samen met een groep ecologen het gebied ingegaan om onder meer te kunnen bepalen waar de dieren precies liepen.”

Het door Heesen ingetekende ecoduct tussen beide natuurgebieden bleek het uiteindelijke vliegwiel voor de ontwikkeling. Rondom het ecoduct waren zogeheten “stapstenen” nodig om de dieren daadwerkelijk tot een oversteek te kunnen verleiden: kleine, groene zones. Zo werd aan de hand van de natuur stap voor stap een aangepast ontwerp voor het gebied gemaakt. Grootschalige villabouw en een harde uitbreiding op de bergflank zijn nu van de baan. Wel komen er appartementen in en rond sommige kloostergebouwen, maar niet hoger dan de boomkruinen rondom. Mertens: “Vlak voordat we naar de gemeenteraad gingen, hebben we een inwonersavond gehouden. We rekenden op 45, 50 man, maar we moesten stoelen bijhalen en uiteindelijk zelfs de deuren openhouden om de mensen te kunnen huisvesten. Na het verhaal van Michel Heesen stond de hele zaal op en begon te klappen. Dan denk je: potverdorie, dat draagvlak is toch wel echt groot.”

Puzzel

Aan projectmanager Sjaak Aussems de taak om de ambitie die uit de visie spreekt tot werkelijkheid te maken. “Er ligt een uitgebreide participatie aan het plan ten grondslag,” zegt hij. “Nu moeten we kijken of er boter bij de vis komt: of private partijen die onze ambities onderschrijven ook een dragende rol in de ontwikkeling op zich durven te nemen. De eigendomsposities in het gebied moeten zich nog verder uitkristalliseren.” Aussems is momenteel aan het verkennen waar in het gebied de gemeente de regie moet pakken en waar private partijen die grond bezitten dat zelf kunnen doen. “Die puzzel zijn we nu aan het leggen.”
Ingewikkeld? Dat valt wel mee, vindt hij. “Een ‘nee’ is ook een antwoord. Als mensen niet willen meewerken, moet je als gemeente besluiten of je het planologisch instrumentarium gaat inzetten of dat je elders in het gebied een ander stukje gebruikt om hetzelfde resultaat te bereiken.”
Ja, de politiek en de hele omgeving willen zo snel mogelijk resultaten zien, zegt hij, “maar hier moet je groen en rood combineren, dat kost nu eenmaal tijd.” De financiën zijn het grootste probleem niet, dankzij onder meer de anderhalf miljoen euro die Poort van het Heuvelland verwierf met de Regiodeal Zuid-Limburg. Aussems: “De raad heeft voldoende budget gereserveerd voor cofinanciering. En we hebben daarnaast nog allerlei subsidies verworven. Dus dat ziet er allemaal gunstig uit.”

Nu moet Aussems de zaak in beweging zien te krijgen. Hij merkt dat enkele private partijen die de monumentale panden bezitten, zich nog bezinnen op hun rol. “Gaan we er een chic hotel van maken, of toch een zorginstelling? Programmatische invulling is de start van behoud, maar de programma’s moeten elkaar onderling wel verdragen. Ook de factor tijd begint op te spelen. Maar je moet geduld hebben bij dit type ontwikkelingen. Het zijn steeds private partijen of organisaties die bepalen wat er met hun bezit gaat gebeuren en wat hun plannen zijn. Of ze hier in het gebied voor zichzelf een toekomst zien. Ook dat kost tijd.”
Aan de noordzijde van de N278 loopt het proces soepeler. “Bij het Missiehuis hebben we een ontwikkelaar, die al concreet met plannen bezig is. Het gaat om een rode ontwikkeling, die binnen de groene onderlegger past. We voeren daarover constructief overleg met elkaar.”

Kwetsbare factoren

Wat zijn volgens Mertens en Aussems de Zuid-Limburgse lessen van de afgelopen vijf jaar die andere gebiedsontwikkelaars zich ter harte kunnen nemen? “Als we de rode ontwikkelingen als vertrekpunt hadden genomen, was een ecologische verbinding tussen het Savelsbos en Schiepersberg-Bemelerberg definitief de nek om gedraaid. Juist door deze verbinding als vertrekpunt te nemen, weet je welke ruimte je nodig hebt en welke ontwikkelruimte er beschikbaar blijft,” geven ze aan. “Kijk eerst goed naar de kwetsbare factoren in een gebied, zoals bij ons de natuur en het monumentale erfgoed. Begin van daaruit de zoektocht naar de kansen qua ontwikkeling. Door het project integraal aan te pakken, is een stroperig en langdurig proces omgevormd tot een project met samenhang.”