Stedelijk leven onder algoritmes: stel de kwaliteit van leven boven economisch nut

“We zijn beland in een tijdperk waarin het gebruik en de vormgeving van de fysieke stad en haar sociale leven mede worden bepaald door een waaier aan digitale diensten en producten.” Die constatering doen auteurs Paul Rutten en Martijn de Waal in de inleiding van het stadsessay Stedelijk leven onder algoritmes. “En er is al best een debat gaande over dit onderwerp,” vertelt De Waal desgevraagd in een nadere toelichting. De voorbeelden in steden zijn eindeloos, vinden beide onderzoekers. Van deelplatformen voor de auto tot Airbnb en van Uber tot aan het Cityverse-initiatief. Alleen vindt volgens hen nog te vaak het verkeerde gesprek plaats. De Waal: “We hebben het nu te vaak over de incidenten. De grotere vraag blijft uit beeld: wat gebeurt er met de stad als je alle voorbeelden van digitalisering bij elkaar optelt? Die vraag is veel belangrijker, maar ook lastiger te beantwoorden dan de vraag: wat doen we met deze deelstep op de stoep?”

En het antwoord op die grotere vraag betekent nogal wat voor bestuurders, beleidsmakers en vormgevers die zich bezighouden met diezelfde stad, aldus het tweetal. Want hoe kan je als professional tegenwicht bieden aan die digitale stroom in de stad? Rutten: “Er was lang een fase waarin het vooral ging over: er is een interessante nieuwe technologie, wat kunnen we daarmee doen? Maar beleidsmakers moeten zich nu afvragen welke kwaliteit we in de stad willen leveren en hoe die technologie daar in past.”

Logica van het geld

Het vertrekpunt van het essay is dan ook duidelijk: draai de vraag om. Niet: wat kan al die technologie? Maar wel: in welke stad willen we leven, hoe kan technologie daaraan bijdragen en wie bepaalt de voorwaarden? “Er wordt nog veel te weinig rekening gehouden met de ruimtelijke en sociale consequenties van de digitalisering in de stad,” stelt Rutten. “Beleidsmakers moeten er wat van vinden. Dit gesprek moet onderdeel worden van het politieke proces. Er ligt een verantwoordelijkheid. Het korte termijncomfort dat techplatformen bieden aan burgers gaat vaak voor. Terwijl op de lange termijn, wanneer het gebruik daarvan gemeengoed wordt, het stedelijk systeem eronder leidt.”

De voorbeelden van de problemen die door deze manier van denken op de stad afkomen, zijn er inmiddels in overvloed. Verkeerd geparkeerde deelfietsen en -scooters, terwijl bij de introductie vooral de voordelen werden benoemd. Pakketjes die soms nog dezelfde dag worden bezorgd, maar de busjes waar die pakketten in worden vervoerd zorgen voor veel overlast in binnensteden. Vakantiegangers die in hun via Airbnb-geboekte verblijven hele straten tot last zijn. Rutten: “Om die problemen op te lossen, heb je een collectief geformuleerd antwoord en een gezamenlijke visie nodig. De platformen volgen de logica van het geld, die mag niet leidend zijn.”

Focus niet op incidenten

Die constatering betekent niet dat het essay een sombere toon heeft en de auteurs alleen maar de noodklok luiden. Ze zien dat de uitdagingen worden opgepakt en dat bestuurders in steden al aan de slag zijn gegaan. Er is volgens De Waal alleen wel een belangrijke maar. “Er gebeurt al best veel, alleen is dat nog erg geïsoleerd en verkokerd. Het nadenken over technologie in de stad gebeurt vaak op ICT- en innovatieafdelingen. Maar de mensen op die afdelingen krijgen lang niet altijd ook de rest van de stad mee. Barcelona ging het een jaar of tien geleden helemaal anders doen. ‘We stappen over op niet-commerciële tech en we gaan burgers overal bij betrekken’. Die gedachte werd op de ICT-afdeling heel diep doorleefd, maar alle andere afdelingen snapten er niets van en gingen er helemaal niet in mee.”

“Dit essay is een uitnodiging aan beleidsmakers om uit te zoomen en breder te denken. Er wordt nu bijvoorbeeld nagedacht over wat we met de zelfrijdende auto moeten. Mag dat wel of niet? Dat gesprek wordt nu veel gepusht vanuit de technologie en de aanbieders. Terwijl je eigenlijk zou willen nadenken vanuit het vervoerssysteem van de toekomst in de stad. Hoe zit het met de combinatie openbaar en privaat vervoer? Welke rol kan technologie daarin spelen, wat is eerlijk en duurzaam? Focus niet op incidenten, maak het gesprek politiek en stel lokaal regels op. Durf te experimenteren en zorg dat die experimenten breed gedragen zijn binnen de organisatie.”

Rutten vult aan: “Als je ziet welke negatieve gevolgen er op steden worden afgewenteld door die grote technologiebedrijven, dan groeit de behoefte om problematiek anders te benaderen. Maar we hebben veel uit handen gegeven, omdat we jarenlang hebben gedacht dat de markt het wel doet. Daar komen we van terug, want er zijn heel veel extra problemen ontstaan. Er moet alleen wel een gereedschapskist voor steden gereed gemaakt worden die bestuurders helpt te interveniëren in die zoektocht naar stedelijke kwaliteit. Het interpreteren van wat er nu in die stad gebeurt, wat de gevolgen zijn voor het te implementeren beleid en hoe je dat traject aanpakt: dat proces staat echt nog in de kinderschoenen.”

Bewustzijn

In het laatste deel van het essay proberen de onderzoekers de professionals alvast wat richting mee te geven in die zoektocht. De basis? Stel het principe van de rechtvaardige stad centraal, haal daar je richting uit. En stap niet (weer) in de valkuil om data, algoritmes en de bijbehorende bedrijven de sleutels van de stad in handen te geven. Als je algoritmes inzet om de stad te verbeteren, moet dat vooral in een ondersteunende rol zijn, vertelt Rutten. “En laat niet de machine het beleid maken. Dat is het gevaar. Het is niet realistisch om te verwachten dat deze veranderingen vanuit big tech komen. Dat betekent wel dat gemeenten ondersteuning nodig hebben vanuit het landelijke en zelfs misschien het Europese niveau.” De Waal: “Zie het als een publieke opgave als je ook echt die alternatieven wil vinden.”

Maar wat betekent dat voor de individuele gebiedsontwikkelaar die het essay leest en aan de slag wil? “Wees je bewust van het netwerk van belangen,” adviseert Rutten. “Een bescheiden, maar een belangrijke ambitie. En ontwikkel dan tools die de juiste analyse mogelijk maken van de consequenties van de digitale toepassingen voor het gebied dat je gaat ontwikkelen en het gedrag dat je van de gebruikers verwacht. Neem de consequenties van digitale diensten, maar ook de positieve impulsen die je met deze diensten kunt bewerkstelligen, mee in het ontwerp.”

Geen oplossing

Zoals de titel van het essay al benadrukt (en iedereen natuurlijk ook wel weet), zijn digitalisering en de bijbehorende algoritmes niet meer weg te denken uit het stedelijke ontwikkelproces. Maar essentieel is de realisatieslag die daarop volgt. Deze ligt vaak nog open. De Waal: “Het lijkt alsof alles in data te vangen is en alsof data een doel van optimalisering met zich meebrengen. Daardoor verdwijnt het politieke proces buiten beeld. ‘Als we data hebben, kunnen we optimaliseren.’ Maar we vergeten waarvóór we optimaliseren. Als je zegt: wij zetten in op een voorzienende en groene stad, dus gaan wij autodelen stimuleren. Geen individuele parkeerplaatsen, maar een hub met vijf deelauto's. Om dat te faciliteren, heb je een app en dus een digitale laag nodig. Maar die laag moet je dan ook wel vanuit die ideeën van de voorzienende en groene stad inrichten.”

Digitalisering wurmt zich tussen de ‘geleefde’ en de ‘geplande’ stad, concludeert het tweetal. En die ‘nieuwe’ datalaag brengt een bepaalde manier van kijken met zich mee. “Als je een gebied gaat ontwikkelen, hou je nu al rekening met de mensen die gebruik maken van de fysieke infrastructuur. Alleen weet als gebiedsontwikkelaar ook dat zij zich daarop oriënteren via de digitale infrastructuur. En natuurlijk zullen er ook bestaande en nieuwe digitale diensten zijn waar je geen invloed op hebt. Maar ontwerp voor het deel waar je wél invloed op hebt, die twee infrastructuren integraal.”

De Waal: “Wij komen niet per se met de oplossing in dit essay, die hebben wij denk ik ook niet. De oplossing moet ook uit het vakgebied zelf komen. Maar het is wel mooi om mensen te verleiden over dit onderwerp na te denken en alvast een duwtje in een bepaalde richting te geven. Want het is leuk als wij als onderzoekers hier over nadenken, maar we gaan ook heel graag naar aanleiding van dit essay de dialoog met de rest van het vakgebied aan.”